Výnimočnosť sviatku Pesach
Výnimočnosť sviatku Pesach: Od vďačnosti k pýche a od kvaseného k nekvasenému
Sami Bsoul, PhD
יִחוּדוֹ שֶׁל חַג הַפֶּסַח: מִכְּפִיּוּת טוֹבָה לְגַאֲוָה, וּמֵחָמֵץ לְמַצָּה
Dva symboly, dva svety. Na jednej strane chamec, nafúknutý, vzdušný, plný seba samého. Na druhej strane maca, jednoduchá, tenká, nenápadná. V židovskej tradícii nie sú tieto dva pokrmy len otázkou sviatku Pesach. Sú zrkadlom ľudskej duše. Kým chamec predstavuje pýchu a pocit sebestačnosti, maca je
symbolom pokory a uznania, že všetko, čo máme, je dar. Táto práca skúma hlboký význam tohto symbolického protikladu a jeho dôsledky pre náš vzťah k Bohu, k ľuďom i k sebe samým.
א. כְּפִיּוּת טוֹבָה וְגַאֲוָה כְּשֹׁרֶשׁ הַחֵטְא
a) Nevďačnosť a pýcha ako koreň hriechu
אֲנַחְנוּ צְרִיכִים לְהָבִין מָה כָּל כָּךְ מְיֻחָד בְּחַג הַפֶּסַח יוֹתֵר מִכָּל חַג אַחֵר. הַמַּצָּה, הַמָּרוֹר, הַסֵּדֶר, הַהִתְכַּנְּסוּת הַמִּשְׁפַּחְתִּית, אֶת כָּל אֵלֶּה הָיִינוּ יְכוֹלִים לַעֲשׂוֹת כָּל הַשָּׁנָה. אִם כֵּן, מָה מְיַחֵד אֶת חַג הַמַּצּוֹת?
Musíme pochopiť, čo je na sviatku Pesach také výnimočné v porovnaní so všetkými ostatnými sviatkami. Macu, maror, seder, rodinné stretnutie, to všetko by sme mohli robiť po celý rok. Ak je to tak, čo je teda jedinečné na sviatku nekvasených chlebov?
בְּמִשְׁנַת רַבִּי אֱלִיעֶזֶר (פרקי דרבי אליעזר, פרשה ז') נֶאֱמַר: "לֹא נִטְרַד אָדָם הָרִאשׁוֹן מִגַּן עֵדֶן אֶלָּא עַל כְּפִיַּת טוֹבָה". כְּלוֹמַר, חֶטְאוֹ שֶׁל אָדָם הָרִאשׁוֹן לֹא הָיָה עֶצֶם הָאֲכִילָה מֵהָעֵץ, אֶלָּא כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה שֶׁהָיְתָה בִּבְסִיס הַמַּעֲשֶׂה. לַמְרוֹת שֶׁבּוֹרֵא עוֹלָם בָּרָא עֲבוּרוֹ אֶת כָּל הָעוֹלָם כֻּלּוֹ, וְנָתַן לוֹ לֶאֱכֹל מִכָּל פְּרִי הַגַּן, אָדָם הָרִאשׁוֹן הִתְמַקֵּד דַּוְקָא בָּעֵץ הָאָסוּר. זוֹ הָיְתָה כְּפִיּוּת טוֹבָה.
V učení rabiho Eliezera (Pirkej de-rabbi Eliezer, kapitola 7) sa hovorí: „Prvý človek (Adam) bol vyhnaný z rajskej záhrady iba pre nevďačnosť.“ Inými slovami, Adamov hriech nespočíval v samotnom jedení zo stromu, ale v nevďačnosti, ktorá bola základom tohto činu. Hoci mu Stvoriteľ stvoril celý svet a dovolil mu jesť zo všetkého ovocia v záhrade, Adam sa zameral práve na zakázaný strom. To bola nevďačnosť.
בַּהֶמְשֵׁךְ שָׁם נִשְׁאֶלֶת הַשְּׁאֵלָה: מַהוּ שֹׁרֶשׁ הַבְּעָיָה שֶׁל אָדָם לִהְיוֹת כָּפוּי טוֹבָה? מִמִּדְרָשׁ זֶה וּמִמְּקוֹרוֹת נוֹסָפִים בְּחָזָ"ל (בראשית רבה, פרשיות שונות; תנא דבי אליהו) אָנוּ לְמֵדִים כִּי שָׁרְשָׁהּ שֶׁל כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה הִיא מִדַּת הַגַּאֲוָה. אָדָם גַּאַוְתָן אֵינוֹ יָכוֹל לְהוֹדוֹת שֶׁמְּקוֹר כָּל טוּבוֹ מֵאֵת הַבּוֹרֵא, מִפְּנֵי שֶׁהוֹדָאָה כָּזוֹ מְחַיֶּבֶת אוֹתוֹ לְהַכִּיר בְּקַטְנוּתוֹ וּבְשִׁעְבּוּדוֹ לַבּוֹרֵא. הַגַּאֲוָה מוֹנַעַת מֵהָאָדָם לוֹמַר "כָּל מָה שֶׁיֵּשׁ לִי בָּא מִמְּךָ", כִּי אֲמִירָה זוֹ מַשְׁפִּילָה אוֹתוֹ. עָדִיף בְּעֵינָיו לְיַחֵס הַכֹּל לְעַצְמוֹ, "בִּזְכוּת מַעֲשַׂי, בִּזְכוּת כּוֹחִי, בִּזְכוּת הִצְלַחְתִּי, בִּזְכוּת שִׂכְלִי", מֵאֲשֶׁר לְהוֹדוֹת שֶׁהוּא תָּלוּי בַּבּוֹרֵא. לְעֻמַּת זֹאת, בָּרֶגַע שֶׁהָאָדָם מוּכָן לְהִשְׁתַּעְבֵּד לַבּוֹרֵא וּלְהַכְנִיעַ עַצְמוֹ לְפָנָיו, הוּא יוֹצֵא מִמִּדַּת הַגַּאֲוָה וְנִכְנָס לְמִדַּת הָעֲנָוָה. אָדָם הָרִאשׁוֹן לֹא יָכוֹל הָיָה לְהָבִיא אֶת עַצְמוֹ לְהַכָּרָה זוֹ, וְלָכֵן אָכַל מֵהָעֵץ הָאָסוּר.
V nadväznosti na to sa v tej istej kapitole kladie otázka: Čo je vlastne koreňom problému, že sa človek stáva nevďačným? Z tohto midrašu a z ďalších zdrojov v rabínskej literatúre (Berešit raba, rôzne kapitoly; Tana de-vej Elijahu) sa dozvedáme, že koreňom nevďačnosti je ľudská pýcha. Pyšný človek nie je schopný priznať, že pôvod všetkého jeho dobra pochádza od Stvoriteľa, pretože takéto priznanie by ho nútilo uznať svoju malosť a svoju podriadenosť Stvoriteľovi. Pýcha bráni človeku povedať: „Všetko, čo mám, pochádza od Teba“, lebo takéto vyslovenie by ho ponižovalo. Je pre neho výhodnejšie pripisovať všetko sebe samému, „za zásluhy mojich skutkov, za silu môjho ja, za moje úspechy, za môj rozum“, než priznať, že je závislý od Stvoriteľa. Naopak, v okamihu, keď je človek ochotný podriadiť sa Stvoriteľovi a pokoriť sa pred Ním, vystupuje z vlastností pýchy a vstupuje do vlastností pokory. Prvý človek (Adam) nedokázal dospieť k tomuto poznaniu, a preto jedol zo zakázaného stromu.
מִכָּאן לְמֵדִים אָנוּ שֶׁדָּבָר זֶה רוֹוֵחַ גַּם בְּדוֹרוֹתֵינוּ. חָזָ"ל מְלַמְּדִים כִּי כָּל הָאִידֵאוֹלוֹגְיוֹת שֶׁל כְּפִיּוּת טוֹבָה מְקוֹרָן בַּעֲמָלֵק. עֲמָלֵק אֵינֶנּוּ רַק עַם, אֶלָּא אִידֵאוֹלוֹגְיָה, הָאִידֵאוֹלוֹגְיָה שֶׁאֵין צֹרֶךְ בְּהָשֵׁם בָּעוֹלָם. יָדוּעַ שֶׁעֲמָלֵק בְּגִימַטְרִיָּה סָפֵק (240) (בעל הטורים, שמות י"ז, ט"ז). אַךְ יֵשׁ לוֹ גַּם גִּימַטְרִיָּה נוֹסֶפֶת: ר"ם (240) (שם). ר"ם פֵּרוּשׁוֹ גַּאַוְתָן, מוּרָם, מִי שֶׁאוֹמֵר "אֵינֶנִּי צָרִיךְ אֱלֹהִים בְּחַיַּי", וּמְיַחֵס הַכֹּל לְהַצְלָחָתוֹ הָאִישִׁית, לִקְשָׁרָיו, לְמַעֲשֵׂי יָדָיו, לְהַשְׂכָּלָתוֹ הָאֲקָדֵמִית. הָאֲרִ"י הַקָּדוֹשׁ וּגְדוֹלֵי הַחֲסִידוּת (לקוטי תורה, תורה אור, ספר המאמרִים) הִרְחִיבוּ בְּעִנְיָן זֶה, וְהִסְבִּירוּ שֶׁעֲמָלֵק הוּא שֹׁרֶשׁ הַסָּפֵק וְהַגַּאֲוָה בָּעוֹלָם, וּרְאוּ עוֹד בְּמַאֲמָרוֹ שֶׁל הָרַב שְׁלֹמֹה רִסְקִין (Jewish Action, "Pesach: From Arrogance to Humility").
Z toho sa v našich generáciách dozvedáme, že tento jav je rozšírený dodnes. Rabíni (Chazal) nás učia, že všetky ideológie nevďačnosti majú svoj prameň v Amálekovi. Amálek nie je len národ, ale ideológia, ideológia, ktorá tvrdí, že vo svete niet potreby Boha. Je známe, že Amálek má v gematrii (numerickej hodnote) číslo 240, čo zodpovedá slovu safek (pochybnosť). Má však aj inú gematriu: ram (240). Ram znamená pyšný, povýšený, ten, kto hovorí: "Nepotrebujem vo svojom živote Boha," a všetko pripisuje svojmu osobnému úspechu, svojim kontaktom, svojim skutkom, svojmu akademickému vzdelaniu. Svätý Arizal a veľkí učitelia chasidizmu (Likutej Tora, Tora Or, Kniha ma'amarim) túto tému ďalej rozviedli a vysvetlili, že Amálek je koreňom pochybností a pýchy vo svete. Pozri tiež článok rabina Šloma Riskina (Jewish Action, "Pesach: From Arrogance to Humility").
ב. בִּעוּר חָמֵץ כְּסֵמֶל לְבִעוּר הַגַּאֲוָה
b) Odstránenie kvaseného ako symbol odstránenia pýchy
שְׁאֵלָה יְדוּעָה שֶׁנִּשְׁאֶלֶת בְּהֶקְשֵׁר זֶה הִיא מַדּוּעַ אֵין מְבָרְכִים שֶׁהֶחֱיָנוּ עַל מִצְווֹת בִּעוּר חָמֵץ אוֹ בְּדִיקַת חָמֵץ, אַף שֶׁמְּדֻבָּר בְּמִצְוָה הַקּוֹרֵאת פַּעַם בְּשָׁנָה. הַמְּפָרְשִׁים נָתְנוּ לְכָךְ מִסְפַּר טְעָמִים. הָרֹא"שׁ (פסחים פרק א' סימן י') מַסְבִּיר שֶׁבִּרְכַּת שֶׁהֶחֱיָנוּ עַל חַג הַפֶּסַח עַצְמוֹ פּוֹטֶרֶת גַּם אֶת מִצְווֹת בְּדִיקַת חָמֵץ, מֵאַחַר שֶׁהִיא נַעֲשֵׂית כַּהֲכָנָה לַחַג.
V tejto súvislosti je známa otázka, prečo nerecitujeme požehnanie šehechejanu pri prikázaní odstránenia kvaseného alebo pri jeho kontrole (bedikat chamec), hoci ide o prikázanie, ktoré prichádza raz do roka. Komentátori na to uvádzajú niekoľko dôvodov.
Raš (Rabbejnu Ašer, Pesachim, 1. kapitola, značka 10) vysvetľuje, že požehnanie šehechejanu recitované pri samotnom sviatku Pesach zahŕňa aj prikázanie kontroly kvaseného, keďže sa vykonáva ako príprava na sviatok.
הַטּוּר (אורח חיים, סימן תלב) מוֹסִיף שֶׁאֵין מְבָרְכִים שֶׁהֶחֱיָנוּ עַל מִצְוָה שֶׁאֵין לָהּ זְמַן קָבוּעַ, שֶׁהֲרֵי מִי שֶׁיּוֹצֵא לַדֶּרֶךְ תּוֹךְ שְׁלוֹשִׁים יוֹם לִפְנֵי הַפֶּסַח, בּוֹדֵק חָמֵץ בְּלֵיל יְצִיאָתוֹ, וְלֹא בְּלֵיל י"ד. הָאַבּוּדַרְהָם (אבודרהם השלם, שער ג' - ברכת המצוות) מַסְבִּיר טַעַם נוֹסָף: שֶׁהֶחֱיָנוּ מְבָרְכִים רַק עַל מִצְוָה שֶׁנַּעֲשֵׂית בַּהֲנָאָה, וְאִלּוּ בִּעוּר חָמֵץ כָּרוּךְ בְּהַשְׁבָּתַת אֹכֶל וּמָמוֹן, וְאֵין בּוֹ הֲנָאָה.
Tur (Orach chajim, značka 432) dodáva, že požehnanie šehechejanu nerecitujeme pri prikázaní, ktoré nemá pevne stanovený čas, lebo ten, kto sa vydá na cestu do tridsiatich dní pred Pesachom, vykonáva kontrolu kvaseného v noc svojho odchodu, a nie v noc štrnásteho (nisanu).
Abudarham (Úplný Abudarham, 3. brána, Požehnania pri prikázaniach) vysvetľuje ďalší dôvod: šehechejanu recitujeme len pri prikázaní, ktoré sa vykonáva s potešením, zatiaľ čo odstránenie kvaseného je spojené s likvidáciou jedla a majetku, a nie je v ňom potešenie.
אוּלָם מֵעֵבֶר לַטְּעָמִים הַהִלְכָתִיִּים, יֵשׁ לְהִתְבּוֹנֵן בַּמַּשְׁמָעוּת הַסִּמְלִית הָעֲמֻקָּה שֶׁל בִּעוּר חָמֵץ. בִּעוּר חָמֵץ וּבְדִיקַת חָמֵץ מְסַמְּלִים אֶת בִּעוּר כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה הַפְּנִימִית שֶׁבָּאָדָם. זוֹ אֵינָהּ עֲבוֹדָה שֶׁנַּעֲשֵׂית פַּעַם בְּשָׁנָה בִּלְבַד, אֶלָּא תַּהֲלִיךְ מַתְמִיד שֶׁצָּרִיךְ לְהִתְרַחֵשׁ בְּכָל יוֹם וּבְכָל שָׁעָה.
Popri halachických dôvodoch sa však treba zamyslieť nad hlbokým symbolickým významom odstraňovania kvaseného. Odstránenie kvaseného a jeho kontrola symbolizujú odstránenie vnútornej nevďačnosti v človeku. Nejde o prácu, ktorá sa vykonáva iba raz do roka, ale o neustály proces, ktorý by sa mal odohrávať každý deň a každú hodinu.
נַבְחִין בַּהֶבְדֵּל הַסִּמְלִי שֶׁבֵּין חָמֵץ לְמַצָּה. הֶחָמֵץ תּוֹפֵחַ וְעוֹלֶה, וְזֶהוּ סֵמֶל הַגַּאֲוָה, הָאָדָם הַמִּתְנַשֵּׂא וְחוֹשֵׁב עַצְמוֹ גָּדוֹל. וְאִלּוּ הַמַּצָּה פְּשׁוּטָה, נְמוּכָה, אֵינָהּ תּוֹפַחַת, וְאָסוּר שֶׁתִּתְפַּח, וְזֶהוּ סֵמֶל הָעֲנָוָה וְהַפְּשִׁיטוֹת (ראה לקוטי תורה, תורה אור; מאמר הנ"ל).
Všimnime si symbolický rozdiel medzi kvaseným a nekvaseným (macou). Kvasené nafukuje a stúpa, a to je symbol pýchy, človek sa povyšuje a pokladá sa za veľkého. Kým maca je jednoduchá, nízka, nenafukuje sa a nesmie sa nafúknuť, a to je symbol pokory a prostoty (pozri Likutej Tora, Tora Or; už spomínaný článok).
חִשּׁוּב הַגִּימַטְרִיָּה מוֹסִיף מֵמַד נוֹסָף לַהֲבָנָה: חָמֵץ בְּגִימַטְרִיָּה 138, וּכְפוּי טוֹבָה בְּגִימַטְרִיָּה 138. מִכָּאן שֶׁהֶחָמֵץ מְסַמֵּל אֶת כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה, וּכְפִיּוּת הַטּוֹבָה מְקוֹרָהּ בְּגַאֲוָה, כְּפִי שֶׁרָאִינוּ לְעֵיל. הַמַּצָּה, לְעֻמַּת זֹאת, בְּגִימַטְרִיָּה 135, שָׁלוֹשׁ פָּחוֹת מֵחָמֵץ.
Výpočet gematrie pridáva ďalší rozmer na pochopenie: Chamet má numerickú hodnotu 138 a kefuj tova (nevďačný) má takisto hodnotu 138. Z toho vyplýva, že chamet symbolizuje nevďačnosť a nevďačnosť má svoj prameň v pýche, ako sme videli vyššie. Maca má naproti tomu hodnotu 135, o tri menej ako chamet.
ג. תּוֹרַת הַסּוֹד: שְׁלֹשֶׁת האל"פים
c) Náuka o tajomstve (Tora ha-sod): Tri alefy
בַּזֹּהַר הַקָּדוֹשׁ (פרשׁת בלק) מוּבָא שֶׁאָדָם הָרִאשׁוֹן הִתְחַנֵּן בִּפְנֵי רַבִּי שִׁמְעוֹן בַּר יוֹחַאי שֶׁלֹּא יְגַלֶּה אֶת חֶטְאוֹ הָאֲמִתִּי לִבְנֵי אָדָם, מִפְּנֵי שֶׁהַדָּבָר מֵבִיךְ וּמַשְׁפִּיל. הִתְבָּרֵר שֶׁחֶטְאוֹ לֹא הָיָה רַק אֲכִילָה מֵעֵץ הַדַּעַת, כְּפִי שֶׁנָּהוּג לַחֲשֹׁב, אֶלָּא פְּגָם בָּעוֹלָמוֹת הָעֶלְיוֹנִים.
Vo svätom Zohare (paráša Balak) sa uvádza, že prvý človek (Adam) prosil rabiho Šimona bar Jochaja, aby neodhaľoval ľuďom jeho skutočný hriech, pretože je to trápne a ponižujúce. Ukázalo sa, že jeho hriech nebol len jedením zo stromu poznania, ako sa bežne predpokladá, ale poškodením horných svetov.
סֵפֶר רָדֶל יְשָׁרָה (פרשת בראשית) מֵאִיר עֵינַיִם בְּעִנְיָן זֶה. הוּא מַסְבִּיר שֶׁכַּאֲשֶׁר אָדָם הָרִאשׁוֹן אָכַל מֵעֵץ הַדַּעַת, הוּא פְּגָם בִּשְׁלוֹשָׁה אל"פים: הָאָלֶ"ף שֶׁל הַשֵּׁם אֲדֹנִי, הָאָלֶ"ף שֶׁל אֱמֶת, וְהָאָלֶ"ף שֶׁל אָדָם. כְּשֶׁמְּסִירִים אֶת הָאָלֶ"ף מֵאַדְנֵי, נִשְׁאֶרֶת הַמִּלָּה דִּין; כְּשֶׁמְּסִירִים אֶת הָאָלֶ"ף מֵאֱמֶת, נִשְׁאֶרֶת הַמִּלָּה מֵת; וּכְשֶׁמְּסִירִים אֶת הָאָלֶ"ף מֵאָדָם, נִשְׁאֶרֶת הַמִּלָּה דָּם. אָדָם הָרִאשׁוֹן גָּרַם לִפְגָם בָּעוֹלָמוֹת הָעֶלְיוֹנִים וְהֵבִיא קִלְקוּל לָעוֹלָם.
Kniha Radal ješara (paráša Berešit) v tejto veci otvorila oči. Vysvetľuje, že keď Adam jedol zo stromu poznania, poškodil tri alefy: alef mena Adonaj, alef slova emet (pravda) a alef slova adam (človek). Keď odstránime alef z mena Adonaj, zostane slovo din (súd); keď odstránime alef zo slova emet, zostane slovo met (mŕtvy); a keď odstránime alef zo slova adam, zostane slovo dam (krv). Adam prvý spôsobil poškodenie v horných svetoch a priniesol do sveta skazu.
הַשְּׁאֵלָה הַנִּשְׁאֶלֶת הִיא: לְהֵיכָן נֶעֶלְמוּ שְׁלֹשֶׁת האל"פים הַלָּלוּ? מֶה עָלָה בְּגוֹרָלָם?
Otázkou je: Kam sa podeli tieto tri alefy? Čo sa s nimi stalo?
הַתְּשׁוּבָה נְעוּצָה בַּהַשְׁוָאָה בֵּין חָמֵץ לְמַצָּה. כָּאָמוּר, חָמֵץ בְּגִימַטְרִיָּה 138, וּמַצָּה בְּגִימַטְרִיָּה 135, הַהֶפְרֵשׁ הוּא שָׁלוֹשׁ. כַּאֲשֶׁר אָדָם הָרִאשׁוֹן פְּגָם בָּעוֹלָמוֹת וְהִשְׁחִית אֶת שְׁלֹשֶׁת האל"פים שֶׁל אֲדֹנָי, אֱמֶת וְאָדָם, הוּא הֶחְדִּיר אֶת מִדַּת הַגַּאֲוָה (שֶׁהִיא כְּפִיּוּת טוֹבָה) אֶל תּוֹךְ הַמַּצָּה, אֶל תּוֹךְ הַפַּשְׁטוּת וְאֶל תּוֹךְ הַחַיִּים הַפְּשׁוּטִים שֶׁל הָאָדָם. הָאָדָם הֵחֵל לִרְדֹּף אַחַר תַּאֲווֹתָיו, לַחֲשֹׁב שֶׁהַכֹּל בִּזְכוּתוֹ, שֶׁהַכֹּל בִּזְכוּת הַצְלָחָתוֹ הָאִישִׁית, וְהָפַךְ לָ"אָדָם שֶׁל חָמֵץ", אָדָם שֶׁעָרְכוּ 138.
Odpoveď spočíva v porovnaní medzi kvaseným a nekvaseným (macou). Ako bolo uvedené, chamet má numerickú hodnotu 138 a maca má hodnotu 135, rozdiel je tri. Keď Adam prvý poškodil svety a zničil tri alefy slov Adonaj, emet a adam, vniesol vlastnosť pýchy (ktorá je nevďačnosťou) do macy, do prostoty a do jednoduchého života človeka. Človek sa začal naháňať za svojimi vášňami, myslieť si, že všetko je vďaka nemu, že všetko je vďaka jeho osobnému úspechu, a stal sa „človekom chamecu“, človekom s hodnotou 138.
זוֹהִי הָעֲבוֹדָה הַפְּנִימִית שֶׁאָנוּ צְרִיכִים לַעֲשׂוֹת בְּחַג הַפֶּסַח, לְהִלָּחֵם בְּמִדַּת כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה וּבְגַאֲוָה שֶׁמְּקוֹרָהּ בַּעֲמָלֵק, וְלִזְכּוֹת לְהַכָּרַת הַטּוֹב וּלְבִטּוּל לִפְנֵי בּוֹרֵא עוֹלָם. בִּעוּר הֶחָמֵץ הַפִיזִי מְשַׁמֵּשׁ כְּסֵמֶל לְבִעוּר הֶחָמֵץ הָרוּחָנִי, בִּעוּר הַגַּאֲוָה, כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה, וְהַתְּחוּשָׁה שֶׁהַכֹּל בִּזְכוּתִי וּבְכוֹחִי.
Toto je vnútorná práca, ktorú máme vykonať počas sviatku Pesach, bojovať proti vlastnosti nevďačnosti a pýche, ktorých prameňom je Amálek, a dosiahnuť vďačnosť (poznanie dobra) a pokoru pred Stvoriteľom. Fyzické odstraňovanie kvaseného slúži ako symbol pre odstránenie duchovného chametu, odstránenie pýchy, nevďačnosti a pocitu, že všetko je vďaka mne a mojej sile.
מִצְווֹת בִּעוּר חָמֵץ אֵינָהּ רַק פְּעֻלָּה טֶכְנִית שֶׁל נִקָּיוֹן וְהַשְׁבָּתַת אֹכֶל, אֶלָּא עֲבוֹדָה פְּנִימִית עֲמֻקָּה שֶׁל זִכּוּךְ הַמִּדּוֹת וְהַכָּרָה שֶׁמְּקוֹר כָּל הַטּוֹב, מֵאֵת הַבּוֹרֵא.
Prikázanie odstrániť kvasené nie je len technický úkon upratovania a likvidácie jedla, ale hlboká vnútorná práca očisťovania charakterových vlastností a uznania, že prameň všetkého dobra pochádza od Stvoriteľa.
ד. מַתְחִיל בִּגְנוּת וּמְסַיֵּם בְּשֶׁבַח: הַכָּרַת הַטּוֹב מִתּוֹךְ הַכָּרַת הַשָּׁרָשִׁים
c) Povinnosť začínať potupou a končiť chválou
בַּמִּשְׁנָה (פסחים פרק י' משׁנה ד') נֶאֱמַר: "מַתְחִיל בִּגְנוּת וּמְסַיֵּם בְּשֶׁבַח". גְּמָרָא (פסחים קטז ע"א) מְבָאֶרֶת כִּי חוֹבָה זוֹ הִיא חֵלֶק מַהוּתִי מִסִּפּוּר יְצִיאַת מִצְרַיִם. עַל פִּי הַהֲלָכָה, יֵשׁ לִפְתֹּחַ אֶת הַהַגָּדָה בִּגְנוּת, "מִתְּחִלָּה עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ", וְרַק לְאַחַר מִכֵּן לְסַיֵּם בְּשֶׁבַח, כְּפִי שֶׁנֶּאֱמַר: "וְעַכְשָׁיו קֵרְבָנוּ הַמָּקוֹם לַעֲבוֹדָתוֹ" (ספרי דברים פרשת ראה; הגדה של פסח).
V Mišne (Pesachim, 10. kapitola, 4. mišna) sa hovorí: "Začína potupou a končí chválou." Gemara (Pesachim 116a) objasňuje, že táto povinnosť je podstatnou súčasťou rozprávania o odchode z Egypta. Podľa halachy treba začať hagadu potupou, "Pôvodne boli naši otcovia modloslužobníkmi", a až potom skončiť chválou, ako sa hovorí: "Teraz nás Všadeprítomný priblížil k svojej službe" (Sifrej Devarim, paraša Re'eh; Hagada šel Pesach).
הַחוֹבָה לְסַפֵּר בִּגְנוּת אֵינָהּ רַק תֵּאוּר הִיסְטוֹרִי גְּרֵידָא, אֶלָּא יְסוֹד עָמֹק בְּהַכָּרַת הַטּוֹב. יֵשׁ לְהַזְכִּיר כִּי אֲבוֹתֵינוּ הָיוּ עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה, כְּפִי שֶׁנֶּאֱמַר: "וַיַּעַבְדוּ אֱלֹהִים אֲחֵרִים וַיִּשְׁתַּחֲווּ לָהֶם אֱלֹהִים אֲשֶׁר לֹא יְדָעוּם" (דברים כ"ט, כ"ה). רָשִׁ"י (יהושע כ"ד, ב') מוֹסִיף וּמְפָרֵשׁ כִּי תֶּרַח אֲבִי אַבְרָהָם הָיָה עוֹבֵד עֲבוֹדָה זָרָה, וּמִכָּאן שֶׁשָּׁרָשֵׁינוּ נְעוּצִים בְּמָקוֹם נָמוּךְ וְרוּחָנִי.
Povinnosť rozprávať o potupe nie je len čisto historickým opisom, ale hlbokým základom pre poznanie dobra (vďačnosť). Treba pripomenúť, že naši otcovia boli modloslužobníkmi, ako sa hovorí: "A slúžili iným bohom a klaňali sa im, bohom, ktorých nepoznali" (Deuteronómium 29:25). Raši (Jozue 24:2) dodáva a vysvetľuje, že Terach, otec Abraháma, bol modloslužobník, a teda naše korene sú zakorenené na nízkom a duchovne primitívnom mieste.
אִם חַג הַפֶּסַח הוּא חַג הַחֵרוּת, נִשְׁאֶלֶת הַשְּׁאֵלָה: מַדּוּעַ יֵשׁ צֹרֶךְ לְהַזְכִּיר דַּוְקָא אֶת הֲגַנּוֹת? הֲלֹא דַּי בְּשֶׁבַח וְהוֹדָיָה עַל הַחֵרוּת שֶׁזָּכִינוּ לָהּ? הַמְּפָרְשִׁים מְבִיאִים מָשָׁל לְכָךְ:
Ak je sviatok Pesach sviatkom slobody, vynára sa otázka: Prečo je potrebné spomínať práve potupu? Či nestačí chvála a vďakyvzdanie za slobodu, ktorá nám bola dopriata? Komentátori na to uvádzajú podobenstvo:
מָשָׁל לְמָה הַדָּבָר דּוֹמֶה? לְעָשִׁיר שֶׁהָלַךְ בַּשּׁוּק וְרָאָה יֶלֶד קָטָן מִתְגַּלְגֵּל בֶּעָפָר. הֶחְלִיט הֶעָשִׁיר לְאַמֵּץ אֶת הַיֶּלֶד, לָקַח אוֹתוֹ לְבֵיתוֹ, רָחַץ אוֹתוֹ, הִלְבִּישׁ אוֹתוֹ, הֶאֱכִיל אוֹתוֹ וְדָאַג לְכָל מַחְסוֹרוֹ. חָלְפוּ שָׁנִים, וְהֶעָשִׁיר עָרַךְ לַיֶּלֶד חֲתֻנָּה מְפֹאֶרֶת, עַל חֶשְׁבּוֹנוֹ הַמָּלֵא. בְּלֵיל הַחֲתֻנָּה נִגַּשׁ הַבֵּן לְאָבִיו הַמַּאֲמָץ וְאָמַר: "חָזָק וּבָרוּךְ, תּוֹדָה רַבָּה". הִפְנָה אֵלָיו הָאָב וְאָמַר: "זֶה כָּל מָה שֶׁאַתָּה נוֹתֵן לִי? רַק תּוֹדָה? הַאִם אַתָּה מֵבִין מִי הָיִיתָ וּמִי אַתָּה עַכְשָׁו? בִּלְעָדַי אֵינְךָ כְּלוּם" (מהר"ל מפראג, גבורות ה' פרק ס"א; חדושׁי הרי"ם על ההגדה; Rabbi Shlomo Yosef Zevin, המועדים בהלכה).
Čomu sa to podobá? Bohatému mužovi, ktorý išiel trhom a uvidel malé dieťa váľajúce sa v prachu. Rozhodol sa, že si ho adoptuje, vzal si ho domov, umyl ho, obliekol, nakŕmil a postaral sa o všetky jeho potreby. Prešli roky a boháč mu vystrojil nádhernú svadbu, celú na svoje náklady. V svadobnú noc pristúpil syn k svojmu adoptívnemu otcovi a povedal: "Buď silný a požehnaný, ďakujem pekne." Otec sa k nemu obrátil a povedal: "To je všetko, čo mi dávaš? Len 'ďakujem'? Či chápeš, kým si bol a kým si teraz? Bezo mňa nie si nič." (Maharal z Prahy, Gevurot ha-Šem, kapitola 61; Chidušej ha-Ri"m k Hagade; Rabbi Šlomo Jozef Zevin, Ha-moadim be-halacha).
וְזֶהוּ הַנִּמְשָׁל: בְּלֵיל פֶּסַח, כַּאֲשֶׁר אָנוּ יוֹשְׁבִים עִם מִשְׁפְּחוֹתֵינוּ סְבִיב שֻׁלְחַן הַסֵּדֶר, אוֹכְלִים מַאֲכָלִים מְשֻׁבָּחִים וּמְעֻטָּרִים בְּכָל טוּב, אָסוּר לָנוּ לִשְׁכֹּחַ מֵאַיִן בָּאנוּ. אִם לֹא נַתְחִיל בְּ"מִתְּחִלָּה עוֹבְדֵי עֲבוֹדָה זָרָה הָיוּ אֲבוֹתֵינוּ", אָנוּ עֲלוּלִים לִפֹּל לְמִדַּת הַגַּאֲוָה וְלַחֲשֹׁב שֶׁהַכֹּל בִּזְכוּתֵנוּ.
A toto je výklad podobenstva: V noc Pesachu, keď sedíme so svojimi rodinami okolo sederového stola, jeme vybrané jedlá a sme obklopení všetkým dobrým, nesmieme zabudnúť, odkiaľ sme prišli. Ak nezačneme slovami "Pôvodne boli naši otcovia modloslužobníkmi", hrozí nám, že upadneme do vlastnosti pýchy a budeme si myslieť, že všetko je vďaka nám.
הָרַמְבָּ"ם (מורה נבוכים, חלק ג' פרק מ"ג) מְבָאֵר זֹאת: "הַתּוֹרָה מְגִנָּה עָלֵינוּ מִפְּנֵי גַּאֲוָה וּתְחוּשַׁת זַכָּאוּת. כַּאֲשֶׁר אָדָם נֶהֱנֶה מִשֶּׁפַע, עָלָיו לִזְכֹּר יְמֵי עֹנִי וּמַחְסוֹר". רַבִּי מֵאִיר טְבֶרְסְקִי מוֹסִיף: "אָנוּ פּוֹתְחִים בִּגְנוּת וּבְבוּשָׁה שֶׁל שִׁפְלוּתֵנוּ... וּמְסַיְּמִים בְּשֶׁבַח וְהוֹדָיָה עַל מַעֲלָתֵנוּ" (TorahWeb.org). מַטְּרַת הַדְּבָרִים הִיא "שֶׁתִּתְגַּבֵּר הוֹדָאָתוֹ לָה' וְיִזְכֶּה לַעֲנָוָה וְהַכְנָעָה" (שם).
Maimonides (Rambam, More nevuchim, 3. časť, 43. kapitola) to objasňuje: "Tóra nás chráni pred pýchou a pocitom nárokovania si ( entitlement). Keď sa človek teší z hojnosti, musí si spomenúť na dni chudoby a nedostatku." Rabi Mayer Twersky dodáva: "Začíname potupou a hanbou našej poníženosti... a končíme chválou a vďakou za našu vznešenosť" (TorahWeb.org). Cieľom týchto slov je, "aby sa prehĺbilo jeho vzdávanie vďaky Bohu a aby dosiahol pokoru a podriadenosť".
אָכֵן, לְעִתִּים בְּחַיֵּינוּ אָנוּ חוֹטְאִים בְּכָךְ שֶׁאָנוּ מְיַחֲסִים הַצְלָחוֹת לְעַצְמֵנוּ: "עִסְקָה טוֹבָה עָשִׂיתִי, זֶה אֲנִי, קָנִיתִי מְכוֹנִית יֻקְרָה, זֶה אֲנִי, עָשִׂיתִי כֶּסֶף הַשָּׁנָה, זֶה אֲנִי". זוֹהִי גַּאֲוָה. עָלֵינוּ לְיַחֵס הַכֹּל לְבוֹרֵא עוֹלָם, כְּפִי שֶׁהַתּוֹרָה מַזְהִירָה: "פֶּן תֹּאכַל וְשָׂבָעְתָּ וּבָתִּים טוֹבִים תִּבְנֶה וְיָשָׁבְתָּ... וְרָם לְבָבֶךָ וְשָׁכַחְתָּ אֶת ה' אֱלֹהֶיךָ" (דברים ח', י"ב-י"ד).
Áno, niekedy sa v živote prehrešujeme tým, že pripisujeme úspechy sebe samým: "Uzavrel som skvelý obchod, to som bol ja, kúpil som luxusné auto, to som bol ja, zarobil som tento rok peniaze, to som bol ja." Toto je pýcha. Musíme všetko pripisovať Stvoriteľovi, ako varuje Tóra: "Keď budeš jesť a nasýtiš sa, postavíš si pekné domy a budeš bývať... nech sa tvé srdce nepovýši a nezabudneš na Hospodina, svojho Boha" (Deuteronómium 8:12-14).
אָכֵן, כַּאֲשֶׁר בּוֹרֵא עוֹלָם מְרוֹמֵם אוֹתָנוּ מִבְּחִינָה גַּשְׁמִית, הַדָּבָר עָלוּל לִפְגֹּעַ בָּנוּ מִבְּחִינָה רוּחָנִית. הַהַצְלָחָה עֲלוּלָה לְהַשְׁפִּיעַ עַל מַחְשַׁבְתֵּנוּ וְלִגְרֹם לָנוּ לִפֹּל לְגַאֲוָה. חֲסִידוּת מַסְבִּירָה כִּי שֶׁפַע חָמְרִי עָלוּל לְהוֹבִיל לַשַּׁאֲנַנּוּת רוּחָנִית וְלִשְׁכֹּחַ אֶת הַתְּלוּת שֶׁלָּנוּ בַּבּוֹרֵא (תורת החסידות על פרשת עקב).
Áno, keď nás Stvoriteľ povýši po hmotnej stránke, môže nám to duchovne uškodiť. Úspech môže ovplyvniť naše zmýšľanie a spôsobiť, že upadneme do pýchy. Chasidizmus vysvetľuje, že materiálny dostatok môže viesť k duchovnej samoľúbosti a k zabudnutiu na našu závislosť od Stvoriteľa (Chasidské učenie k paraše Ekev).
© Text, preklad, výskum a spracovanie: Sami Bsoul, 2021. Všetky práva vyhradené.
לָכֵן בָּאָה הַהַגָּדָה וּמְלַמֶּדֶת אוֹתָנוּ: "וְכָל הַמַּרְבֶּה לְסַפֵּר בִּיצִיאַת מִצְרַיִם הֲרֵי זֶה מְשֻׁבָּח" (משנה פסחים פרק י' משׁנה ה'). הַדָּגֵשׁ הוּא עַל יְצִיאַת מִצְרַיִם, לֹא עַל הַמַּצָּב הַנּוֹכְחִי. דַּוְקָא כַּאֲשֶׁר אָנוּ מְסַפְּרִים וּמַרְבִּים לְסַפֵּר בְּנִסִּים וְנִפְלָאוֹת שֶׁעָשָׂה לָנוּ בּוֹרֵא עוֹלָם בִּיצִיאַת מִצְרַיִם, אָנוּ זוֹכִים לְשֶׁבַח.
Preto prichádza Hagada a učí nás: "A každý, kto viac rozpráva o odchode z Egypta, je chvályhodný" (Mišna Pesachim, 10. kapitola, 5. mišna). Dôraz sa kladie na odchod z Egypta, nie na súčasný stav. Práve vtedy, keď rozprávame a obšírne hovoríme o zázrakoch a obdivuhodných činoch, ktoré pre nás Stvoriteľ vykonal pri odchode z Egypta, dostáva sa nám chvály.
זוֹ מַהוּתָהּ שֶׁל עֲנָוָה מוּל גַּאֲוָה: "הָאָדָם הֶעָנָו יוֹדֵעַ כִּי כָּל אָדָם רָאוּי לְכָבוֹד.
הָאָדָם הַגַּאַוְתָן הוֹפֵךְ לְעֶבֶד לְבָבוּאָתוֹ הַמְּנֻפַּחַת" (Jewish Action, Rabbi Shlomo Riskin, "Pesach: From Arrogance to Humility"). הַמַּצָּה, הַפְּשׁוּטָה וְהַנְּמוּכָה, מְיַצֶּגֶת אֶת מִדַּת הָעֲנָוָה, וּמַזְכִּירָה לָנוּ כִּי עָלֵינוּ לְהַכִּיר בִּתְלוּתֵנוּ הַמֻּחְלֶטֶת בַּבּוֹרֵא (שם).
Toto je podstata pokory oproti pýche: "Pokorný človek vie, že každý človek je hoden úcty... Pyšný človek sa stáva otrokom svojho nafúknutého sebavedomia (svojho obrazu)" (Jewish Action, rabi Šlomo Riskin, "Pesach: From Arrogance to Humility"). Maca, jednoduchá a nízka, predstavuje vlastnosť pokory a pripomína nám, že máme uznať svoju absolútnu závislosť od Stvoriteľa.
לְפִיכָךְ, בְּלֵיל הַסֵּדֶר אָנוּ נִדְרָשִׁים לְהִלָּחֵם בְּמִדַּת הַגַּאֲוָה בְּאֶמְצָעוּת הַהַכָּרָה בְּשָׁרָשֵׁינוּ הַנְּמוּכִים. דַּוְקָא מִתּוֹךְ הַכְנָעָה זוֹ, אָנוּ זוֹכִים לְהַכָּרַת הַטּוֹב אֲמִתִּית וּלְהוֹדָיָה שְׁלֵמָה לְבוֹרֵא עוֹלָם עַל שֶׁהוֹצֵאנוּ מֵעַבְדוּת לְחֵרוּת וּמִגְּנוּת לְשֶׁבַח.
Preto sa počas sederovej noci od nás vyžaduje, aby sme bojovali proti vlastnosti pýchy prostredníctvom uznania svojich nízkych koreňov. Práve z tejto pokory (podriadenosti) dosahujeme pravé poznanie dobra (vďačnosť) a úprimné vzdávanie vďaky Stvoriteľovi za to, že nás vyviedol z otroctva k slobode a z potupy k chvále.
ה. סֻלַּם יַעֲקֹב וּמִדַּת הָעֲנָוָה: לֶקַח מִפָּרָשַׁת וְיָצָא
e) Jakubov rebrík a vlastnosť pokory: Ponaučenie z paraše Vajece
בְּפָרָשַׁת וְיָצָא מְתֹאָר חֲלוֹמוֹ שֶׁל יַעֲקֹב אָבִינוּ: "וַיַּחֲלֹם וְהִנֵּה סֻלָּם מֻצָּב אַרְצָה וְרֹאשׁוֹ מַגִּיעַ הַשָּׁמָיְמָה" (בראשית כ"ח, י"ב). חָזָ"ל וּמְפָרְשֵׁי הַמִּקְרָאוֹת נָתְנוּ דַּעְתָּם לְמַשְׁמָעוּתוֹ הַסִּמְלִית שֶׁל סֻלָּם זֶה.
V paraše Vajece sa opisuje sen nášho praotca Jakuba: "A sníval, a hľa, rebrík postavený na zemi a jeho vrchol dosahoval až do neba" (Genesis 28:12). Rabíni (Chazal) a vykladači Biblie venovali pozornosť symbolickému významu tohto rebríka.
בַּעַל הַטּוּרִים (בראשית כ"ח, י"ב) מְצַיֵּן גִּימַטְרִיָּה מְאַלֶּפֶת: "סַלֵּם" בְּגִימַטְרִיָּה 130, כְּמִנְיַן "סִינַי" (ראה באריכות: Chief Rabbi of South Africa, "Vayeitzei, What does Jacob's ladder represent?", 2020; Temple Isaiah, "Parshat Vayetzei", 2023). הַקֶּשֶׁר בֵּין הַסֻּלָּם לְהַר סִינַי מְלַמֵּד כִּי הַתּוֹרָה שֶׁנִּתְּנָה בְּסִינַי הִיא הַגֶּשֶׁר הַמְּחַבֵּר בֵּין שָׁמַיִם לָאָרֶץ, וְכָל מִי שֶׁעוֹסֵק בָּהּ יָכוֹל לַעֲלוֹת בְּמַעֲלוֹת רוּחָנִיּוּת (שם).
Ba'al ha-Turim (Genesis 28:12) uvádza poučnú gematriu: "Rebrík" (sulam) má numerickú hodnotu 130, čo je rovnaké číslo ako "Sinai" (pozri obšírne: Chief Rabbi of South Africa, "Vayeitzei, What does Jacob's ladder represent?", 2020; Temple Isaiah, "Parshat Vayetzei", 2023). Súvislosť medzi rebríkom a vrchom Sinaj nás učí, že Tóra, ktorá bola daná na Sinaji, je mostom spájajúcim nebo a zem, a každý, kto sa ňou zaoberá, môže stúpať po duchovných stupňoch.
הַנֹּעַם אֱלִימֶלֶךְ (פרשת ויצא) מוֹסִיף וּמֵאִיר עֵינַיִם בְּבֵאוּר הַקֶּשֶׁר בֵּין סֻלָּם לְסִינַי. לִדְבָרָיו, הַסֻּלָּם מוֹרֶה עַל דֶּרֶךְ עֲבוֹדַת הַבּוֹרֵא: כַּאֲשֶׁר הָאָדָם הוּא "סֻלָּם מֻצָּב אַרְצָה", כַּאֲשֶׁר הוּא שֵׁפֶל וְעָנָו, מַבִּיט אֶל הַקַּרְקַע וְאֵינוֹ מִתְנַשֵּׂא, אָז "רֹאשׁוֹ מַגִּיעַ הַשָּׁמַיְמָה", והקב"ה מְרוֹמָם אוֹתוֹ לִדְרָגוֹת גְּבוֹהוֹת (נעם אלימלך, פרשׁת ויצא).
No'am Elimelech (paraša Vajece) ďalej objasňuje a osvetľuje súvislosť medzi rebríkom a Sinajom. Podľa jeho slov rebrík ukazuje cestu služby Stvoriteľovi: keď je človek "rebrík postavený na zemi", keď je ponížený a pokorný, hľadí k zemi a nepovyšuje sa, vtedy "jeho vrchol dosahuje do neba" a Svätý, nech je požehnaný, ho pozdvihne na vysoké úrovne (No'am Elimelech, paraša Vajece).
מַהוּתוֹ שֶׁל הַר סִינַי, כְּפִי שֶׁמְּבָאֲרִים חָזָ"ל, הִיא עֲנָוָה. עַל הַר סִינַי נֶאֱמַר: "וַיִּתְיַצְּבוּ בְּתַחְתִּית הָהָר" (שמות י"ט, י"ז), וְדָרְשׁוּ חָזָ"ל שֶׁהַר סִינַי נִבְחַר מִפְּנֵי שֶׁהוּא הַנָּמוּךְ שֶׁבֶּהָרִים (תלמוד בבלי, מסכת מגילה כט ע"א; תנא דבי אליהו רבה פרק כ"ה). מֹשֶׁה רַבֵּנוּ, שֶׁקִּבֵּל תּוֹרָה מִסִּינַי, הָיָה "עָנָו מְאֹד מִכֹּל הָאָדָם אֲשֶׁר עַל פְּנֵי הָאֲדָמָה" (במדבר י"ב, ג'). מִכָּאן שֶׁהַתּוֹרָה שׁוֹכֶנֶת דַּוְקָא בְּמִי שֶׁהוּא עָנָו וְשָׁפָל, וְלֹא בְּבַעַל הַגַּאֲוָה (ראה רמב"ם, מורה נבוכים, חלק ג' פרק מ"ג; Jewish Encyclopedia, "Humility").
Podstatou hory Sinaj, ako vysvetľujú rabíni (Chazal), je pokora. O hore Sinaj sa hovorí: "A postavili sa na úpätí hory" (Exodus 19:17), a rabíni vykladali, že Sinaj bol vybraný preto, lebo je najnižší z hôr (Babylonský talmud, traktát Megila 29a; Tana de-vej Elijahu raba, kapitola 25). Mojžiš, ktorý prijal Tóru na Sinaji, bol "veľmi pokorný, najpokornejší zo všetkých ľudí na zemi" (Numeri 12:3). Z toho vyplýva, že Tóra prebýva práve v tom, kto je pokorný a ponížený, a nie v človeku pyšnom (pozri Maimonides, More nevuchim, 3. časť, 43. kapitola; Jewish Encyclopedia, "Humility").
הַנֹּעַם אֱלִימֶלֶךְ מְלַמְּדֵנוּ אֵפוֹא, כִּי הַסֻּלָּם שֶׁרוֹאֶה יַעֲקֹב מוֹרֶה עַל דֶּרֶךְ הַחַיִּים הָרְאוּיָה: עַל הָאָדָם לִהְיוֹת "מֻצָּב אַרְצָה", לְהַכִּיר בְּשִׁפְלוּתוֹ, כְּקַרְקַע שֶׁהַכֹּל דָּשִׁים עָלֶיהָ וְהִיא שׁוֹתֶקֶת, וְעִם זֹאת מַמְשִׁיכָה לָתֵת וּלְכַלְכֵּל אֶת כָּל הַבְּרִיּוֹת. כַּאֲשֶׁר אָדָם מַקְנֶה לְעַצְמוֹ מִדָּה זוֹ, מֻבְטָח לוֹ שֶׁ"רֹאשׁוֹ מַגִּיעַ הַשָּׁמַיְמָה", הקב"ה מְרוֹמֵם אוֹתוֹ וּמַעֲלֵהוּ לְמַעֲלוֹת עֶלְיוֹנוֹת (נועם אלימלך, פרשת ויצא).
No'am Elimelech nás teda učí, že rebrík, ktorý Jakub videl, ukazuje správnu cestu života: človek má byť "postavený na zem", má si byť vedomý svojej poníženosti, ako zem, po ktorej všetci šliapu a ona mlčí, a predsa neustále dáva a vyživuje všetky stvorenia. Keď si človek osvojí túto vlastnosť, je mu zaručené, že "jeho vrchol dosiahne nebo", Svätý, nech je požehnaný, ho pozdvihne a vyvýši na najvyššie stupne (No'am Elimelech, paraša Vajece).
זוֹ מַשְׁמָעוּת הַתְּפִלָּה שֶׁאָנוּ אוֹמְרִים שָׁלוֹשׁ פְּעָמִים בְּיוֹם בִּתְפִלַּת הָעֲמִידָה: "וְנַפְשִׁי כֶּעָפָר לַכֹּל תִּהְיֶה" (תלמוד בבלי, מסכת ברכוֹת יז ע"א). תְּפִלָּה זוֹ אֵינָהּ בִּטּוּי שֶׁל דִּכָּאוֹן אוֹ הֶעְדֵּר עֵרֶךְ עַצְמִי, אֶלָּא הַכָּרָה בִּמְקוֹמֵנוּ הַנָּכוֹן מוּל הַבּוֹרֵא. הָאָדָם הֶעָנָו יוֹדֵעַ אֶת עֶרְכּוֹ וְאֶת כִּשּׁוּרָיו, אַךְ אֵינוֹ נוֹתֵן לְכָךְ לַעֲלוֹת לְרֹאשׁוֹ, שֶׁהֲרֵי הַכֹּל מֵאֵת הַבּוֹרֵא (Chabad.org, "What is Humility?"; Aish.com, "To Be Humble Is To Be Selfless").
To je význam modlitby, ktorú hovoríme trikrát denne v modlitbe Amida: "A moja duša nech je ako prach voči všetkým" (Babylonský talmud, traktát Berachot 17a). Táto modlitba nie je vyjadrením depresie alebo nedostatku vlastnej hodnoty, ale uznaním nášho správneho miesta voči Stvoriteľovi. Pokorný človek pozná svoju hodnotu a svoje schopnosti, ale nedovolí, aby mu to stúplo do hlavy, veď všetko pochádza od Stvoriteľa (Chabad.org, "What is Humility?"; Aish.com, "To Be Humble Is To Be Selfless").
יֵשׁ לְהַבְהִיר: עֲנָוָה אֵינָהּ מַשְׁמָעוּתָהּ הִתְהַלְּכוּת בִּסְחָבוֹת וּבְטַעֲנַת "אֵינֶנִּי כְּלוּם". מֹשֶׁה רַבֵּנוּ יָדַע הֵיטֵב כִּי הוּא "אֲדוֹן הַנְּבִיאִים" וְכִי אֵין כָּמוֹהוּ בְּכָל הָאָדָם, הֵן לְפָנָיו וְהֵן לְאַחֲרָיו. אַךְ לַמְרוֹת זֹאת, לֹא נִתְגָּאָה וְלֹא חָשַׁב שֶׁמַּגִּיעַ לוֹ מְאוּמָה מִצַּד עַצְמוֹ. הַהַכָּרָה כִּי כִּשְׁרוֹנוֹתָיו וּמַעֲלוֹתָיו הֵם מַתְּנַת אֱלוֹקִים, זוֹ הִיא מַהוּתָהּ שֶׁל עֲנָוָה אֲמִתִּית (Sol Roth, "Towards a Definition of Humility", Tradition, 1973; Chabad.org, "Humility").
Treba objasniť: Pokora neznamená chodiť v handrách a tvrdiť: "Nie som nič." Mojžiš (Moše Rabbeinu) dobre vedel, že je "pánom prorokov" a že sa mu nikto z ľudí nevyrovná, ani pred ním, ani po ňom. Napriek tomu sa nepovyšoval a nemyslel si, že mu niečo patrí samo osebe. Uznanie, že jeho talenty a prednosti sú darom od Boha, to je podstatou pravej pokory (Sol Roth, "Towards a Definition of Humility", Tradition, 1973; Chabad.org, "Humility").
כְּפִי שֶׁמְּבֹאָר בַּמְּקוֹרוֹת: "הָאָדָם הֶעָנָו בֶּאֱמֶת מַכִּיר בְּכִשְׁרוֹנוֹתָיו וּבְהֶשֵּׂגָיו, אַךְ אֵינוֹ לוֹקֵחַ עֲלֵיהֶם קְרֵדִיט. הוּא חָשׁ כִּי כִּשְׁרוֹנוֹתָיו הֵם מַתָּנוֹת מֵאֵת הַבּוֹרֵא, וְהוּא מַאֲמִין בֶּאֱמֶת כִּי הֶשֵּׂגָיו אֵינָם אֶלָּא בִּזְכוּת הַהִזְדַּמְּנוּיוֹת שֶׁנִּקְרוּ בְּדַרְכּוֹ. יִהְיֶה אֲשֶׁר יִהְיֶה גֹּדֶל הַצְלָחָתוֹ, פּוֹפּוּלָרִיּוּתוֹ וְכִשְׁרוֹנוֹתָיו, הַדָּבָר לֹא יַעֲלֶה לוֹ לָרֹאשׁ, כִּי הוּא חָשׁ שֶׁאֵין זוֹ הַצְלָחָתוֹ שֶׁלּוֹ בִּלְבַד" (Chabad.org, "What is Humility?"). וּרְאוּ עוֹד: "הָעֲנָוָה נוֹבַעַת מֵהַעֲרָכָה נְכוֹנָה שֶׁל הָעוֹלָם וְשֶׁל עֵרֶךְ הָאָדָם. אַבְרָהָם, מֹשֶׁה, גִּדְעוֹן, שָׁאוּל וְדָוִד, כֻּלָּם הֻצְּבוּ כְּמוֹדֵלִים שֶׁל עֲנָוָה וְהַכְנָעָה" (Jewish Encyclopedia, "Humility").
Ako je vysvetlené v zdrojoch: "Človek, ktorý je skutočne pokorný, pozná svoje talenty a úspechy, ale nepripisuje si za ne zásluhy. Cíti, že jeho schopnosti sú darmi od Stvoriteľa, a úprimne verí, že jeho úspechy sú len vďaka príležitostiam, ktoré sa mu naskytli. Nech je jeho úspech, popularita a schopnosti akokoľvek veľké, nestúpnu mu do hlavy, pretože cíti, že to nie je len jeho vlastný úspech" (Chabad.org, "What is Humility?"). A pozri tiež: "Pokora vyplýva zo správneho ocenenia sveta a hodnoty človeka. Abrahám, Mojžiš, Gedeon, Šaul a Dávid, všetci sú uvádzaní ako vzory pokory a podriadenosti" (Jewish Encyclopedia, "Humility").
לְאוֹר כָּל זֹאת, לְמֵדִים אָנוּ מִפָּרָשַׁת וְיָצָא כִּי יְסוֹד הָעֲבוֹדָה הָרוּחָנִית הוּא הָעֲנָוָה. הַסֻּלָּם שֶׁרָאָה יַעֲקֹב מוֹרֶה עַל דֶּרֶךְ הַחַיִּים: כְּשֵׁם שֶׁהַקַּרְקַע נְמוּכָה וְשׁוֹתֶקֶת וְעִם זֹאת מְחַיָּה אֶת כָּל הָעוֹלָם, כָּךְ עַל הָאָדָם לִהְיוֹת שֵׁפֶל וְעָנָו, וְעַל יְדֵי כָּךְ יִזְכֶּה שֶׁעֲבוֹדָתוֹ תַּעֲלֶה הַשָּׁמַיְמָה וְתִתְקַבֵּל לִפְנֵי בּוֹרֵא עוֹלָם (נועם אלימלך, פרשׁת ויצא; בעל הטורים, בראשית כ"ח, י"ב).
Vo svetle všetkého uvedeného sa z paraše Vajece dozvedáme, že základom duchovnej práce je pokora. Rebrík, ktorý videl Jakub, ukazuje cestu života: tak ako je zem nízka a tichá, a predsa dáva život celému svetu, tak má byť človek ponížený a pokorný, a takým spôsobom dosiahne, že jeho práca vystúpi do neba a bude prijatá pred Stvoriteľom (No'am Elimelech, paraša Vajece; Ba'al ha-Turim, Genesis 28:12).
ו. אוֹרֵחַ טוֹב וְאוֹרֵחַ רַע: תּוֹרַת הַהֶכֵּר טוֹבָה בִּסְפָרוֹת חָזָ"ל
f) Dobrý hosť a zlý hosť: Náuka o poznaní dobra v rabínskej literatúre
בְּמַסֶּכֶת דֶּרֶךְ אֶרֶץ זוּטָא (פרק ח') מוּבֵאת מַחְלֹקֶת בֵּין אוֹרֵחַ טוֹב לְאוֹרֵחַ רַע, הַמְּלַמֶּדֶת יְסוֹד עָמֹק בְּהַכָּרַת הַטּוֹב. "אוֹרֵחַ טוֹב מַהוּ אוֹמֵר? כַּמָּה טְרָחוֹת טָרַח בַּעַל הַבַּיִת בִּשְׁבִילִי! בָּשָׂר אֶחָד הֵבִיא לִפְנֵי, יַיִן אֶחָד הֵבִיא לִפְנֵי, גְּלוּסְקָאוֹת אַחַת הֵבִיא לִפְנֵי, וְכָל טַרְחָא דְּטֵרֶח לֹא טָרַח אֶלָּא בִּשְׁבִילִי. אוֹרֵחַ רַע מַהוּ אוֹמֵר? מָה טִרְחָה טָרַח בַּעַל הַבַּיִת זֶה? פַּת אַחַת אָכַלְתִּי, חֲתִיכָה אַחַת אָכַלְתִּי, כּוֹס אַחַת שָׁתִיתִי, וְכָל טַרְחָא דְּטֵרֶח בַּעַל הַבַּיִת לֹא טָרַח אֶלָּא בִּשְׁבִיל אִשְׁתּוֹ וּבָנָיו" (מסכת דרך ארץ זוטא, פרק ח'; ראו גם תלמוד בבלי, מסכת ברכוֹת נח ע"א; Texas Jewish Post, "Hospitality, it's not just for holidays", 2011).
V traktáte Derech Erec Zuta (8. kapitola) sa uvádza spor medzi dobrým hosťom a zlým hosťom, ktorý učí hlboký základ poznania dobra (vďačnosti). "Čo hovorí dobrý hosť? Koľko námahy vynaložil pre mňa hostiteľ! Mäso mi predložil, víno mi predložil, jemné pečivo mi predložil, a všetku námahu, ktorú vynaložil, nevynaložil kvôli nikomu inému, iba kvôli mne. Čo hovorí zlý hosť? Akú námahu vynaložil tento hostiteľ? Jeden kúsok chleba som zjedol, jeden kúsok mäsa som zjedol, jeden pohár vína som vypil, a všetku námahu, ktorú hostiteľ vynaložil, nevynaložil kvôli nikomu inému, iba kvôli svojej žene a svojim deťom" (traktát Derech Erec Zuta, 8. kapitola; pozri tiež Babylonský talmud, traktát Berachot 58a; Texas Jewish Post, "Hospitality, it's not just for holidays", 2011).
© Text, preklad, výskum a spracovanie: Sami Bsoul, 2021. Všetky práva vyhradené.
הָאוֹרֵחַ הַטּוֹב מַכִּיר בַּטִּרְחָה וּבְמַאֲמָץ, מַעֲרִיךְ אֶת הַטּוֹב, וְחָשׁ שֶׁכָּל מָה שֶׁבַּעַל הַבַּיִת עָשָׂה, עָשָׂה לִכְבוֹדוֹ. הָאוֹרֵחַ הָרַע, לְעֻמַּת זֹאת, מְזַלְזֵל, מְחַפֵּשׂ אֶת הַשְּׁלִילָה, וְחָשׁ שֶׁהָאוֹרְחִים אֵינָם חֲשׁוּבִים בְּעֵינֵי בַּעַל הַבַּיִת. הוּא מוֹנֶה חֶסְרוֹנוֹת וּמַמְעִיט בְּעֵרֶךְ מָה שֶׁקִּבֵּל (Jewish Encyclopedia, "Derek Eretz Zuta", 1906).
Dobrý hosť si všíma námahu a úsilie, oceňuje dobro a cíti, že všetko, čo hostiteľ urobil, urobil na jeho počesť. Zlý hosť naopak znevažuje, hľadá negatíva a má pocit, že hostia nie sú pre hostiteľa dôležití. Vymenúva nedostatky a zľahčuje hodnotu toho, čo dostal (Jewish Encyclopedia, "Derek Eretz Zuta", 1906).
הַגִּישָׁה הַיְּהוּדִית לַעֲנָוָה וְהַכָּרַת הַטּוֹב אֵינָהּ רַק מִדָּה טוֹבָה, אֶלָּא יְסוֹד קִיּוּמִי. בְּיַחַס לְבוֹרֵא עוֹלָם, הָאָדָם נִמְצָא בָּעוֹלָם כְּאוֹרֵחַ. הַבּוֹרֵא אֵינוֹ חַיָּב לָתֵת לָנוּ דָּבָר, לֹא חַיִּים, לֹא פַּרְנָסָה, לֹא מִשְׁפָּחָה, לֹא בְּרִיאוּת. כַּאֲשֶׁר הָאָדָם מַכִּיר בְּכָךְ וּמֵבִין שֶׁכָּל מָה שֶׁיֵּשׁ לוֹ הוּא מַתְּנַת חִנָּם מֵאֵת הַבּוֹרֵא, הוּא מַגִּיעַ לְמִדַּת הָעֲנָוָה. זֶהוּ הָאוֹרֵחַ הַטּוֹב בְּעוֹלָמוֹ שֶׁל הקב"ה: הוּא אוֹמֵר "תּוֹדָה רַבָּה, לֹא הָיִיתָ חַיָּב לָתֵת לִי כְּלוּם, וּבְכָל זֹאת נָתַתָּ לִי מֵעַל וּמֵעֵבֶר" (Aish.com, "Maggid - Bread of Affliction", 2012).
Židovský prístup k pokore a poznaniu dobra (vďačnosti) nie je len cnosťou, ale existenciálnym základom. Vo vzťahu k Stvoriteľovi je človek na svete hosťom. Stvoriteľ nám nie je nič dlžný, nie život, nie obživu, nie rodinu, nie zdravie. Keď si to človek uvedomí a pochopí, že všetko, čo má, je bezplatným darom od Stvoriteľa, dospeje k vlastnosti pokory. Toto je dobrý hosť vo svete Svätého, nech je požehnaný: hovorí "Ďakujem veľmi pekne, nemusel si mi dať vôbec nič, a predsa si mi dal nad mieru" (Aish.com, "Maggid - Bread of Affliction", 2012).
לְעֻמַּת זֹאת, הָאוֹרֵחַ הָרַע בָּעוֹלָם הוּא זֶה שֶׁאוֹמֵר: "מָה נָתַן לִי בּוֹרֵא עוֹלָם? הַכֶּסֶף לֹא מַסְפִּיק, אֲנִי רוֹצֶה עוֹד וָעוֹד". הוּא לְעוֹלָם אֵינוֹ מִסְתַּפֵּק בְּמָה שֶׁיֵּשׁ לוֹ, וְתָמִיד דּוֹרֵשׁ יוֹתֵר. זוֹהִי מִדַּת הַגַּאֲוָה, שֶׁהִיא שֹׁרֶשׁ כְּפִיּוּת הַטּוֹבָה (Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016).
Naproti tomu zlý hosť na svete je ten, kto hovorí: "Čo mi dal Stvoriteľ? Peňazí je málo, chcem viac a viac." Nikdy sa neuspokojí s tým, čo má, a vždy žiada viac. Toto je vlastnosť pýchy, ktorá je koreňom nevďačnosti (Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016).
ז. מָשָׁל הָרוֹעֶה שֶׁהָפַךְ לְשַׂר בִּטָּחוֹן
g) Podobenstvo o pastierovi, ktorý sa stal ministrom obrany
מוּבָא מַעֲשֶׂה בַּחֲסִידִים עַל רוֹעֵה צֹאן פָּשׁוּט שֶׁהִתְמַנָּה לְשַׂר בִּטָּחוֹן. הוּא קִבֵּל אַרְמוֹן מְפֹאָר עִם כָּל הַמּוֹתָרוֹת וְהַנּוֹחוּת, אַךְ הִשְׁאִיר לְעַצְמוֹ חֶדֶר קָטָן בָּאַרְמוֹן. בְּאוֹתוֹ חֶדֶר שָׁמַר אֶת הֶחָלִיל שֶׁהָיָה מְנַגֵּן בּוֹ כְּשֶׁרָעָה אֶת הַצֹּאן, וְאֶת מַקְלוֹ. שָׁאֲלוּ אוֹתוֹ: "מָה הַטַּעַם בַּחֶדֶר הַקָּטָן הַזֶּה? מָה אַתָּה צָרִיךְ אֶת זֶה?" הֵשִׁיב: "בְּכָל פַּעַם שֶׁאֲנִי עָלוּל לָבוֹא לִידֵי גַּאֲוָה, בְּכָל פַּעַם שֶׁאֲנִי חוֹשֵׁב שֶׁאֲנִי מוּרָם מֵעַם, אֲנִי נִכְנָס לַחֶדֶר הַזֶּה, רוֹאֶה מָה יֵשׁ בְּתוֹכוֹ, נִזְכָּר מֵאַיִן בָּאתִי וּלְאָן הִגַּעְתִּי, וּמִיָּד הַגַּאֲוָה שֶׁלִּי נֶעֱלֶמֶת" (ראה מדרשי חז"ל וספורי חסידים; וראו מקבילה ב-Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016 המדבר על חשיבות זכירת השורשים).
Medzi chasidmi sa traduje príbeh o jednoduchom pastierovi oviec, ktorý bol vymenovaný za ministra obrany. Dostal nádherný palác so všetkým prepychom a pohodlím, no ponechal si v paláci jednu malú miestnosť. V tej miestnosti si odložil svoju pastiersku flautu, na ktorú hrával, keď pásol ovce, a svoju palicu. Spýtali sa ho: "Aký zmysel má táto malá miestnosť? Načo ti to je?" Odpovedal: "Vždy, keď by som mohol upadnúť do pýchy, vždy, keď si pomyslím, že som povýšený nad ľud, vojdem do tejto miestnosti, pozriem sa, čo je v nej, spomeniem si, odkiaľ som prišiel a kam som sa dostal, a moja pýcha okamžite zmizne." (Pozri midráše a chasidské príbehy; porovnaj s Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016, ktorý hovorí o dôležitosti pamätania na svoje korene.)
זוֹהִי מַהוּתוֹ שֶׁל חַג הַמַּצּוֹת: הַתּוֹרָה קוֹרֵאת לַחַג בְּשֵׁם "חַג הַמַּצּוֹת" (שמות כ"ג, ט"ו; ויקרא כ"ג, ו'; דברים ט"ז, ט"ז), וְאִלּוּ אָנוּ קוֹרְאִים לוֹ "חַג הַפֶּסַח". מַדּוּעַ? רַבִּי חַיִּים מִוּוֹלוֹזִ'ין מַסְבִּיר: "מִצְוֹת" בְּגִימַטְרִיָּה כְּמוֹ "מִצְווֹת". "חַג הַמַּצּוֹת" הוּא הַחַג שֶׁבּוֹ קִבַּלְנוּ אֶת הָאֶפְשָׁרוּת לְקַיֵּם מִצְווֹת. "פֶּסַח" מִלְּשׁוֹן פְּסִיחָה וְדִלּוּג, הקב"ה פָּסַח עַל בָּתֵּי בְנֵי יִשְׂרָאֵל בְּמִצְרַיִם. אָנוּ קוֹרְאִים לוֹ פֶּסַח כְּדֵי לְהַדְגִּישׁ אֶת הַטּוֹב שֶׁעָשָׂה לָנוּ הקב"ה, וְלֹא לְהִסְתַּכֵּל עַל הַשָּׂכָר ("פסח", מה שהקב"ה עשה בשבילנו, "חג המצות", מה שאנחנו עושים בשביל הקב"ה) (Ohr Somayach, "Favorite Haggadah Insights", "Pesach" ו-"Pesach II").
Toto je podstata sviatku nekvasených chlebov: Tóra nazýva sviatok menom "Chag ha-macot" (Sviatok nekvasených chlebov) (Exodus 23:15; Levitikus 23:6; Deuteronómium 16:16), zatiaľ čo my ho nazývame "Pesach". Prečo? Rabbi Chaim Voložiner vysvetľuje: "Macot" (מצות) má rovnakú číselnú hodnotu (gematriu) ako "micvot" (מצוות), prikázania. "Chag ha-macot" je sviatok, v ktorom sme dostali možnosť plniť prikázania. "Pesach" znamená preskočenie, prechod, Svätý, nech je požehnaný, preskočil domy Izraelitov v Egypte. Nazývame ho Pesach, aby sme zdôraznili dobro, ktoré nám Svätý, nech je požehnaný, urobil, a nie aby sme sa zameriavali na odmenu ("Pesach", to, čo pre nás urobil Svätý, nech je požehnaný; "Chag ha-macot", to, čo my robíme pre Svätého, nech je požehnaný) (Ohr Somayach, "Favorite Haggadah Insights", "Pesach" ו-"Pesach II").
ח. מַצָּה: לֶחֶם עֹנִי וְלֶחֶם חֵרוּת
h) Maca: Chudobný chlieb a chlieb slobody
בְּמִצְרַיִם אָכְלוּ בְּנֵי יִשְׂרָאֵל מַצּוֹת מִשְּׁתֵּי סִבּוֹת: הָאַחַת, כְּפִי שֶׁמְּסֻפָּר בַּתּוֹרָה, "וַיֹּאפוּ אֶת הַבָּצֵק אֲשֶׁר הוֹצִיאוּ מִמִּצְרַיִם עֻגֹת מַצּוֹת כִּי לֹא חָמֵץ כִּי גֹרְשׁוּ מִמִּצְרַיִם וְלֹא יָכְלוּ לְהִתְמַהְמֵהַּ" (שמות י"ב, ל"ט). הַסִּבָּה הַשְּׁנִיָּה, הַפָּחוֹת מֻכֶּרֶת אַךְ חֲשׁוּבָה לֹא פָּחוֹת, הִיא שֶׁהַמִּצְרִים הֶאֱכִילוּ אֶת הָעֲבָדִים הָעִבְרִים מַצּוֹת בְּכַוָּנָה תְּחִלָּה. הַמַּצָּה הִיא "לֶחֶם עֹנִי", לֶחֶם עֹנִי שֶׁנֹּאכַל וְאֵינוֹ מַשְׂבִּיעַ לְאֹרֶךְ זְמַן. אַךְ יוֹתֵר מִכָּךְ, יֵשׁ מָסֹרֶת כִּי פַּרְעֹה הָרָשָׁע, שֶׁהָיָה חָכָם גָּדוֹל, יָדַע שֶׁאֲכִילַת מַצָּה מְרֻבָּה גּוֹרֶמֶת לַעֲצִירוֹת, וּבְכָךְ הִקְשָׁה עַל בְּרִיחַת הָעֲבָדִים (ראה Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016; Detroit Jewish News, "Matzah Malaise: The 11th Plague of Passover", 1997).
V Egypte jedli Izraeliti matzot (nekvasené chleby) z dvoch dôvodov: po prvé, ako sa uvádza v Tóre, "A naplietli cesta, ktoré vyniesli z Egypta, nekvasené podplamenníky, lebo nekyslo, pretože boli vyhnaní z Egypta a nemohli meškať" (Exodus 12:39). Druhý dôvod, menej známy, no nemenej dôležitý, je ten, že Egypťania kŕmili hebrejských otrokov matzot zámerne. Maca je "lechem oni", chudobný chlieb, ktorý sa je a nenasýti na dlhý čas. No navyše existuje tradícia, že zlý faraón, ktorý bol veľkým mudrcom, vedel, že konzumácia veľkého množstva macy spôsobuje zápchu, a tým sťažoval útek otrokov (pozri Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016; Detroit Jewish News, "Matzah Malaise: The 11th Plague of Passover", 1997).
אָנוּ אוֹכְלִים מַצָּה בְּלֵיל הַסֵּדֶר כְּדֵי לִזְכֹּר מִי הָיִינוּ בְּמִצְרַיִם, עֲבָדִים אֻמְלָלִים, וּלְאָן הֵבִיא אוֹתָנוּ בּוֹרֵא עוֹלָם, בְּנֵי חֹרִין. בְּכָל רֶגַע שֶׁאָדָם עָלוּל לַחֲשֹׁב שֶׁ"הַכֹּל שֶׁלִּי וְהַכֹּל בִּזְכוּתִי", הוּא מַבִּיט אֶל הַמַּצָּה, לֶחֶם הָעֹנִי וְהָעַבְדוּת, וְנִזְכָּר מֵהֵיכָן בָּא וּלְאָן הִגִּיעַ. זוֹ מַהוּתָהּ שֶׁל עֲנָוָה אֲמִתִּית (Aish.com, "Maggid - Bread of Affliction", 2012).
Jeme matzu na sederový večer, aby sme si pripomenuli, kým sme boli v Egypte, nešťastnými otrokmi, a kam nás Stvoriteľ priviedol, k slobodným ľuďom. V každom okamihu, keď by si človek mohol myslieť, že "všetko je moje a všetko vďaka mne", pozrie sa na matzu, chudobný chlieb a chlieb otroctva, a spomenie si, odkiaľ prišiel a kam sa dostal. Toto je podstata pravej pokory (Aish.com, "Maggid - Bread of Affliction", 2012).
חַג הַפֶּסַח בָּא לְלַמְּדֵנוּ אֶת דֶּרֶךְ הַחַיִּים הָרְאוּיָה. אָנוּ מְצֻוִּים לְהִלָּחֵם בְּמִדּוֹת רָעוֹת, בְּגַאֲוָה וּבִכְפִיּוּת טוֹבָה, וְלִזְכּוֹת לַעֲנָוָה וּלְהַכָּרַת הַטּוֹב. הַיְּצִיאָה מֵעַבְדוּת לְחֵרוּת אֵינָהּ רַק חֵרוּת פִיזִית, אֶלָּא חֵרוּת רוּחָנִית, חֵרוּת מִמִּדַּת הַגַּאֲוָה, חֵרוּת מִתְּחוּשַׁת הַ"הַכֹּל בִּזְכוּתִי", וְחֵרוּת לְהִתְחַבֵּר אֶל בּוֹרֵא עוֹלָם בְּהַכְנָעָה וּבֶאֱמֶת (Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016; Ohr Somayach, "Favorite Haggadah Insights").
Vo svetle všetkého uvedeného vyššie, sviatok Pesach nás prichádza naučiť správnu cestu života. Sme prikázaní bojovať proti zlým vlastnostiam, proti pýche a nevďačnosti, a dosiahnuť pokoru a poznanie dobra (vďačnosť). Odchod z otroctva k slobode nie je len fyzickou slobodou, ale duchovnou slobodou, slobodou od vlastnosti pýchy, slobodou od pocitu "všetko je vďaka mne", a slobodou spojiť sa so Stvoriteľom v pokore a pravde (Aish.com, "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016; Ohr Somayach, "Favorite Haggadah Insights").
הַמַּצָּה, הַפְּשׁוּטָה וְהַדַּקָּה, הִיא הַסֵּמֶל הַמֻּבְהָק לַעֲנָוָה. בְּחַג הַמַּצּוֹת אָנוּ חוֹזְרִים אֶל הַפַּשְׁטוּת, אֶל הַשָּׁרָשִׁים, אֶל הַהַכָּרָה שֶׁמֵּאַיִן בָּאנוּ. וּמִתּוֹךְ הַכָּרָה זוֹ, אָנוּ זוֹכִים לְחֵרוּת אֲמִתִּית, חֵרוּת הַנֶּפֶשׁ וְהָרוּחַ, הַמְּאַפְשֶׁרֶת לָנוּ לְקַבֵּל עָלֵינוּ עֹל מַלְכוּת שָׁמַיִם בְּשִׂמְחָה וּבְלֵב שָׁלֵם.
Maca, prostá a tenká, je výrazným symbolom pokory. Na sviatok nekvasených chlebov sa vraciame k jednoduchosti, ku koreňom, k poznaniu, odkiaľ sme prišli. A z tohto poznania dosahujeme pravú slobodu, slobodu duše a ducha, ktorá nám umožňuje prijať na seba jablko nebeského kráľovstva s radosťou a celým srdcom.
ט. טוֹב תּוֹרָה עִם דֶּרֶךְ אֶרֶץ: פֵּרוּשׁוֹ שֶׁל הֵיטֵב לֵב
i) Dobrá je Tóra s cestou sveta (derech eretz): Výklad z knihy Jitav lev
בַּמִּשְׁנָה בְּמַסֶּכֶת אָבוֹת (פרק ב' משׁנה ב') נֶאֱמַר: "רַבִּי גַּמְלִיאֵל בְּנוֹ שֶׁל רַבִּי יְהוּדָה הַנָּשִׂיא אוֹמֵר, יָפֶה תַּלְמוּד תּוֹרָה עִם דֶּרֶךְ אֶרֶץ, שֶׁיְּגִיעַת שְׁנֵיהֶם מְשַׁכַּחַת עָוֹן". הַפֵּרוּשׁ הַפָּשׁוּט וְהַיָּדוּעַ הוּא שֶׁיֵּשׁ לְשַׁלֵּב לִמּוּד תּוֹרָה עִם עִסּוּק בַּמְּלָאכָה וּבְאָרְחוֹת חַיִּים גַּשְׁמִיִּים (ראה רמב"ם, הלכות תלמוד תורה; פירוש המשנה לרמב"ם, אבות ב', ב').
V Mišne v traktáte Avot (2. kapitola, 4. mišna) sa hovorí: "Rabban Gamliel, syn rabiho Jehudu ha-Nasiho, hovorí: Dobrá je Tóra spolu s cestou sveta (derech eretz), lebo námaha v oboch zabúda na hriech." Jednoduchý a známy výklad je, že treba spájať štúdium Tóry so zamestnaním a so spôsobmi materiálneho života (pozri Rambam, Hilchot Talmud Tora; Komentár Rambama k Mišne, Avot 2:2).
אוּלָם בְּסֵפֶר יִטַב לֵב (פרשת ויצא) מוּבָא פֵּרוּשׁ אַחֵר וְעָמֹק. לִדְבָרָיו, "דֶּרֶךְ אֶרֶץ" אֵין פֵּרוּשׁוֹ רַק מְלָאכָה וּפַרְנָסָה, אֶלָּא הַכַּוָּנָה לְאָדָם הַמַּחֲשִׁיב עַצְמוֹ "כְּדֶרֶךְ אֶרֶץ", כֶּעָפָר זֶה שֶׁהַכֹּל דָּשִׁים בּוֹ. הַתּוֹרָה יְכוֹלָה לְהִשָּׁאֵר בָּאָדָם וּלְהִתְקַיֵּם בּוֹ רַק כַּאֲשֶׁר הוּא בַּעַל מִדַּת הָעֲנָוָה הָאֲמִתִּית, הַמַּכִּיר כִּי לְלֹא בּוֹרֵא עוֹלָם אֵינוֹ יָכוֹל לַעֲשׂוֹת דָּבָר. זֶהוּ הַפֵּרוּשׁ הַפְּנִימִי שֶׁל "טוֹב תּוֹרָה עִם דֶּרֶךְ אֶרֶץ", הַתּוֹרָה נִשְׁאֶרֶת בָּאָדָם רַק כְּשֶׁהוּא "דֶּרֶךְ אֶרֶץ", כְּלוֹמַר שֵׁפֶל וְעָנָו (יטב לב, פרשת ויצא; וראו גם נועם אלימלך, פרשת ויצא).
Avšak v knihe Jitav lev (paraša Vajece) sa uvádza iný, hlbší výklad. Podľa jeho slov "derech eretz" neznamená len zamestnanie a obživu, ale ide o človeka, ktorý sa považuje "za cestu sveta" (za zem), za prach, po ktorom všetci šliapu. Tóra môže v človeku zostať a pretrvať len vtedy, keď má vlastnosť pravej pokory, keď si uvedomuje, že bez Stvoriteľa nemôže urobiť nič. Toto je vnútorný význam výroku "Dobrá je Tóra s derech eretz", Tóra zostáva v človeku len vtedy, keď je "derech eretz", teda ponížený a pokorný (Jitav lev, paraša Vajece; pozri tiež No'am Elimelech, paraša Vajece).
הַמִּשְׁנָה בְּמַסֶּכֶת אָבוֹת (פרק ד' משנה ה') מַזְהִירָה מִפְּנֵי הַשִּׁמּוּשׁ בַּתּוֹרָה שֶׁלֹּא כָּרָאוּי: "רַבִּי צָדוֹק אוֹמֵר, אַל תעשֵׂם עֲטָרָה לְהִתְגַּדֵּל בָּהֶם, וְלֹא קֻרְדֹּם לַחְפֹּר בָּהֶם". וְכָךְ הָיָה הִלֵּל אוֹמֵר: "ודיִשתמש בְּתָגָא חָלַף", הַמִּשְׁתַּמֵּשׁ בְּכֶתֶר תּוֹרָה לִצְרָכָיו הָאִישִׁיִּים, הֲרֵי זֶה כּוֹרֵת אֶת עַצְמוֹ מִן הָעוֹלָם (משנה אבות ד', ה'; תלמוד בבלי, מסכת נדרים ס"ב ע"א). הַמְּפָרְשִׁים מְבָאֲרִים כִּי אֵין לְהִשְׁתַּמֵּשׁ בַּתּוֹרָה לְשֵׁם הִתְנַשְּׂאוּת אוֹ לְהִתְפַּרְנֵס מִמֶּנָּה, אֶלָּא לִלְמֹד אוֹתָהּ לִשְׁמָהּ מִתּוֹךְ אַהֲבָה וַעֲנָוָה (פירוש הרמב"ם, רבנו יונה, וברטנורא על אתר).
Mišna v traktáte Avot (4. kapitola, 5. mišna) varuje pred nesprávnym používaním Tóry: "Rabbi Cádok hovorí: Neurob z nich korunu na povyšovanie sa ani sekeru na kopanie." A tak isto Hilel hovoril: "Kto používa korunu (Tóry) na osobný prospech, ten sa stráca zo sveta" (Mišna Avot 4:5; Babylonský talmud, traktát Nedarim 62a). Komentátori vysvetľujú, že neslobodno používať Tóru na povyšovanie sa ani na zárobok, ale treba ju študovať pre ňu samú, z lásky a pokory (komentár Rambama, Rabbejnu Jona a Bartenura k mišne).
י. מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי אֶלְעָזָר מנחם מן שׁך זצ"ל
j) Príbeh o rabbim Elazarovi Menachemovi Manovi Šachovi, z"l
מַעֲשֶׂה נוֹדַע בְּרַבִּי אֶלְעָזָר מְנַחֵם מָן שָׁךְ זצ"ל (1899-2001), מִגְּדוֹלֵי יִשְׂרָאֵל בַּדּוֹר הָאַחֲרוֹן וְרֹאשׁ יְשִׁיבַת פּוֹנִיבֶז' (ויקיפדיה, "אלעזר מנחם מן שׁך"). כְּשֶׁהָיָה נַעַר כְּבֶן שְׁלוֹשׁ עֶשְׂרֵה, לָמַד בִּישִׁיבָה בְּאֵירוֹפָּה בִּתְנָאֵי קֹר מַקְפִּיא. הִתְלַבֵּט בְּלִבּוֹ אִם לַעֲזֹב אֶת הַיְּשִׁיבָה בְּשֶׁל הַתְּנָאִים הַקָּשִׁים, וְקִבֵּל מִכְתָּב מִדּוֹדוֹ (אֲחִי אִמּוֹ) שֶׁהִצִּיעַ לוֹ לָבוֹא לַעֲסָקָיו וּלְהַבְטִיחַ לוֹ אֶת כָּל הוֹנוֹ, שֶׁכֵּן לֹא הָיוּ לוֹ יְלָדִים. לְאַחַר קְרִיאַת הַמִּכְתָּב, הֶחְלִיט הַנַּעַר כִּי יִישַׁן בַּלַּיְלָה הַהוּא עַל רִצְפַּת הַיְּשִׁיבָה הַקָּרָה, וּלְמָחֳרָת יֵאָרוּז אֶת חֲפָצָיו וְיָצָא לַעֲבֹד עִם דּוֹדוֹ.
Je známy príbeh o rabbim Elazarovi Menachemovi Manovi Šachovi, z"l (1899–2001), jednom z najväčších učiteľov Tóry v poslednej generácii a hlave ješivy Ponevež (Wikipedia, "Elazar Menachem Man Šach"). Keď mal asi trinásť rokov, študoval v ješive v Európe v mrazivých podmienkach. V srdci zápasil s myšlienkou, či má opustiť ješivu kvôli ťažkým podmienkam, a dostal list od svojho strýka (brata matky), ktorý mu ponúkol, aby prišiel do jeho obchodu, a sľúbil mu celý svoj majetok, pretože nemal deti. Po prečítaní listu sa chlapec rozhodol, že v tú noc bude spať na studenej podlahe ješivy a na druhý deň si zbalí veci a pôjde pracovať so strýkom.
בְּאוֹתוֹ לַיְלָה, בְּעוֹדוֹ מְנַסֶּה לִישֹׁן בַּקֹּר הָעַז, נִכְנְסָה לַיְּשִׁיבָה אִשָּׁה שֶׁזֶּה עַתָּה סִיְּמָה שִׁבְעָה עַל בַּעֲלָהּ. בַּעֲלָהּ עָסַק בְּסַחַר שְׂמִיכוֹת וּמַצָּעִים, וְהִיא בִּקְּשָׁה לִתְרֹם אֶת הַמְּלַאי שֶׁנּוֹתַר לַיְּשִׁיבָה. הָאִשָּׁה תָּרְמָה אֶת הַשְּׂמִיכוֹת, וְהַנַּעַר כִּסָּה עַצְמוֹ וְהִתְחַמֵּם. בְּאוֹתוֹ רֶגַע אָמַר בְּלִבּוֹ: "אֲנִי נִשְׁאָר בַּיְּשִׁיבָה". אוֹתוֹ נַעַר הָיָה רַבִּי אֶלְעָזָר מְנַחֵם מן שׁך (מסופר בשיעורי מוסר וחסידות; וראו תיאורים דומים בתקופת מלחמת העולם הראשונה, ויקיפדיה, "אלעזר מנחם מן שך").
V tú istú noc, keď sa pokúšal zaspať v krutom mraze, vošla do ješivy žena, ktorá práve skončila šiva (sedem dní smútku) za svojím manželom. Jej manžel obchodoval s prikrývkami a posteľnou bielizňou a ona chcela darovať zostávajúce zásoby ješive. Žena darovala prikrývky a chlapec sa prikryl a zohrial. V tej chvíli si v srdci povedal: "Ostávam v ješive." Tým chlapcom bol rabi Elazar Menachem Man Šach (rozpráva sa na prednáškach o múdrosti a chasidských príbehoch; pozri podobné opisy z obdobia prvej svetovej vojny, Wikipedia, "Elazar Menachem Man Šach").
רַב שַׁךְ נָהַג לוֹמַר עַל מַעֲשֶׂה זֶה: "הָאִשָּׁה חָשְׁבָה שֶׁהִיא מְכַסָּה רַק אוֹתִי, אֲבָל הִיא כִּסְּתָה אוֹתִי וְאֶת כָּל הַתַּלְמִידִים שֶׁבָּאוּ אַחֲרֵי" (שם).
Rav Šach zvykol o tomto príbehu hovoriť: "Žena si myslela, že prikrýva len mňa, ale ona prikrývala mňa a všetkých študentov, ktorí prišli po mne".
כַּעֲבֹר שָׁנִים, בִּשְׁנַת תשל"ו (1976), בְּיוֹם גָּשׁוּם וְקַר, אָמַר רַב שַׁךְ לְאֶחָד מִתַּלְמִידָיו: "אֲנַחְנוּ הוֹלְכִים לַהַלְוָיָה". הַתַּלְמִיד חָשַׁב שֶׁמְּדֻבָּר בְּרֹאשׁ יְשִׁיבָה חָשׁוּב, אַךְ כְּשֶׁהִגִּיעוּ לְבֵית הֶעָלְמִין רָאוּ כַּעֲשָׂרָה אֲנָשִׁים בִּלְבַד עוֹמְדִים בַּגֶּשֶׁם וּבַקֹּר. רַב שַׁךְ עָמַד, הִסְפִּיד, וְסִיֵּם. כְּשֶׁשָּׁבוּ לַיְּשִׁיבָה שָׁאַל הַתַּלְמִיד: "רַבִּי, מִי הָיְתָה הָאִשָּׁה הַזֹּאת שֶׁיָּשַׁבְנוּ בִּשְׁבִילָהּ בְּקֹר וּבַגֶּשֶׁם?" הֵשִׁיב רַב שַׁךְ: "זוֹ הָאִשָּׁה שֶׁכִּסְּתָה אוֹתִי לִפְנֵי שָׁנִים רַבּוֹת". תָּמַהּ הַתַּלְמִיד: "אֲבָל רַבִּי, הָיָה קַר וְגָשׁוּם!" עָנָה רַב שַׁךְ: "אֲנִי רוֹצֶה תָּמִיד לִזְכֹּר שֶׁהִיא טִפְּלָה בִּי כְּשֶׁהָיָה קַר וְגָשׁוּם. אֲנִי רוֹצֶה לִגְמֹל לָהּ חֶסֶד" (שם).
Po rokoch, v roku 5736 (1976), počas daždivého a studeného dňa, povedal rav Šach jednému zo svojich žiakov: "Ideme na pohreb." Žiak si myslel, že ide o významného roš ješivu, ale keď prišli na cintorín, videli len asi desať ľudí stáť v daždi a chlade. Rav Šach stál, predniesol smútočnú reč a skončil. Keď sa vrátili do ješivy, spýtal sa žiak: "Re be, kto bola tá žena, kvôli ktorej sme sedeli v chlade a daždi?" Rav Šach odpovedal: "To je tá žena, ktorá ma prikrývala pred mnohými rokmi." Žiak sa začudoval: "Ale rebe, bolo chladno a daždivo!" Rav Šach odpovedal: "Chcem si vždy pamätať, že sa o mňa starala, keď bolo chladno a daždivo. Chcem jej preukázať láskavosť".
זֶהוּ אָדָם שֶׁמְּשַׁלֵּם טוֹבָה תַּחַת טוֹבָה, שֶׁאֵינוֹ כְּפוּי טוֹבָה, וְהַיָּכוֹל לַעֲשׂוֹת כֵּן מִתּוֹךְ הַכָּרַת הַטּוֹב אֲמִתִּית (ראה תלמוד בבלי, מסכת ברכות י"ז ע"א; מסכת דרך ארץ זוטא, פרק ח').
Toto je človek, ktorý spláca dobrotu za dobro, ktorý nie je nevďačný a ktorý to môže urobiť z opravdivého poznania dobra (pozri Babylonský talmud, traktát Berachot 17a; traktát Derech Erec Zuta, 8. kapitola).
כ. מִדַּת הָעֲנָוָה כְּמַפְתֵּחַ לְהַשָּׂגַת הַתּוֹרָה
k) Pokora ako kľúč k dosiahnutiu Tóry
בַּסֵּפֶר נְתִיבוֹת עוֹלָם (נתיב הענוה, פרק א') מֵאִיר הַמָּהָרָ"ל מִפְּרָאג אֶת מַעֲלָתָהּ הַיְּסוֹדִית שֶׁל מִדַּת הָעֲנָוָה. דְּבָרָיו מְבֻסָּסִים עַל מַאֲמַר חָזָ"ל: "לָעוֹלָם יָשִׂים אָדָם עַצְמוֹ כְּשׁוֹר לְעֹל וְכַחֲמוֹר לְמַשּׂאוֹי" (ברכות י"ז ע"א), וְעַל דִּבְרֵי הַנָּבִיא: "עַל מִי יָנוּחַ רוּחִי עַל הַנִּבְזֶה בְּעֵינָיו" (ישעיהו ס"ו, ב'). הַמָּהָרָ"ל מְבָאֵר כִּי הָעֲנָוָה אֵינָהּ רַק מִדָּה טוֹבָה בֵּין הַמִּדּוֹת, אֶלָּא תְּנַאי הֶכְרֵחִי לְהַשָּׂגַת הַתּוֹרָה. בִּלְשׁוֹנוֹ: "זוּלַת הַמִּדָּה הַהִיא, אִי אֶפְשָׁר בְּשׁוּם אֹפֶן שֶׁיַּגִּיעַ אֶל הַתּוֹרָה" (נתיבות עולם, נתיב הענווה, א').
V knihe Netivot olam (Netiv ha-anava, kapitola 1) osvetľuje Maharal z Prahy zásadnú cnosť pokory. Jeho slová sú založené na výroku mudrcov: "Človek nech sa vždy považuje za vola pod jarmom a za osla pod nákladom" (Berachot 17a) a na slovách proroka: "Na koho spočinie môj duch? Na toho, kto je ponížený a skrúšeného ducha" (Izaiáš 66:2). Maharal vysvetľuje, že pokora nie je len jednou z dobrých vlastností, ale nevyhnutnou podmienkou na dosiahnutie Tóry. Jeho slovami: "Okrem tejto vlastnosti nie je možné nijakým spôsobom dospieť k Tóre" (Netivot olam, Netiv ha-anava, 1).
המהר"ל מְפָרֵשׁ כִּי הַתּוֹרָה הִיא שִׂכְלִית וְאֵין לָהּ קֶשֶׁר עִם הַגְשָׁמוֹת, וְלָכֵן מִי שֶׁדָּבֵק בָּעִנְיָנִים הַגַּשְׁמִיִּים וּבְמִדַּת הַגַּאֲוָה, אֵינוֹ יָכוֹל לְהִתְקַשֵּׁר אֶל הַתּוֹרָה שֶׁהִיא נַעֲלֵית וְנִבְדֶּלֶת מֵהַגַּשְׁמִיּוּת. הַגַּאֲוָה מְבִיאָה אֶת הָאָדָם לִידֵי גַּסּוּת הָרוּחַ, וְהַתּוֹרָה אֵינָהּ שׁוֹרָה אֶלָּא בְּמִי שֶׁהוּא עָנָו וְשָׁפָל. כְּמוֹ שֶׁאָמְרוּ חָזָ"ל: "אֵין הַתּוֹרָה מִתְקַיֶּמֶת אֶלָּא בְּמִי שֶׁמֵּמִית עַצְמוֹ עָלֶיהָ" (ברכוֹת ס"ג ע"ב), כְּלוֹמַר, הַמְּבַטֵּל עַצְמוֹ וְאֵינוֹ תּוֹפֵס מָקוֹם בָּעוֹלָם הַזֶּה (נתיבות עולם, שם).
Maharal vysvetľuje, že Tóra je rozumová (intelektuálna) a nemá spojitosť s hmotnosťou, a preto ten, kto lipne na hmotných záležitostiach a na vlastnosti pýchy, nemôže sa spojiť s Tórou, ktorá je vznešená a oddelená od hmotnosti. Pýcha privádza človeka k hrubosti ducha a Tóra nesídli v nikom inom, len v tom, kto je pokorný a ponížený. Ako povedali mudrci: "Tóra sa udrží iba v tom, kto sa pre ňu usmrcuje" (Berachot 63b), teda v tom, kto sa zruší a nezaberá miesto v tomto svete (Netivot olam).
הַמִּבְחָן הָאֲמִתִּי לְמִדַּת הָעֲנָוָה אֵינוֹ בַּאֲמִירוֹת הַפֶּה, אֶלָּא בְּהִתְנַהֲגוּת בִּשְׁעַת לַחַץ וּמִבְחָן. כַּאֲשֶׁר אָדָם לוֹמֵד סֻגְיָה קָשָׁה, וְשׁוֹאֲלִים אוֹתוֹ שְׁאֵלָה הַמַּפְרִיעָה לְלִמּוּדוֹ, תְּגוּבָתוֹ מְעִידָה עַל מִדַּת הָעֲנָוָה שֶׁבּוֹ. אִם הוּא "מִתְפּוֹצֵץ" וְכוֹעֵס, סִימָן שֶׁעֲדַיִן לֹא תִּקֵּן אֶת מִדּוֹתָיו. אַךְ אִם הוּא אוֹמֵר: "אֵין בְּעָיָה, אֲנִי לוֹמֵד כָּעֵת דָּבָר עָמֹק, אֲבָל יֵשׁ לִי זְמַן בִּשְׁבִילְךָ", זֶהוּ אָדָם שֶׁשָּׁבַר אֶת מִדּוֹתָיו הָרָעוֹת וְקָנָה לוֹ מִדַּת עֲנָוָה אֲמִתִּית, הַמְּכִירָה שֶׁאֵין דָּבָר בָּעוֹלָם הַשַּׁיָּךְ לוֹ בֶּאֱמֶת (על פי שיעורי מוסר של גדולי ישראל).
Skutočnou skúškou pokory nie sú vyjadrenia úst, ale správanie v čase tlaku a skúšky. Keď človek študuje náročnú tému a niekto sa ho opýta otázku, ktorá ruší jeho štúdium, jeho reakcia svedčí o miere jeho pokory. Ak "vybuchne" a nahnevá sa, je to znak, že ešte nenapravil svoje vlastnosti. Ale ak povie: "Žiaden problém, práve študujem niečo hlboké, ale mám pre teba čas", to je človek, ktorý zlomil svoje zlé vlastnosti a nadobudol pravú pokoru, ktorá uznáva, že na svete nie je nič, čo by mu skutočne patrilo (podľa prednášok o múdrosti veľkých učiteľov Izraela).
ל. מַעֲשֶׂה בְּרַבִּי בּן ציוֹן פלמן זצ"ל
l) Príbeh o rabbim Ben Cionovi Fellerovi, z"l
מַעֲשֶׂה נוֹדַע בְּרַבִּי בּן צִיון פלמן זצ"ל (1925-1989), רַבָּהּ שֶׁל שְׁכוּנַת "נַחֲלַת בְּנֵי מֹשֶׁה" בִּבְנֵי בָּרָק וּמְחַבֵּר סִדְרַת הַסְּפָרִים "בֶּן צִיּוֹן" עַל הַשָּׁ"ס (ויקיפדיה, "בּן ציוֹן פלמן"). רַבִּי בֶּן צִיּוֹן נָהַג לִכְתֹּב אֶת חִדּוּשֵׁי תּוֹרָתוֹ עַל גַּבֵּי הַזְמָנוֹת לַחֲתֻנּוֹת וּלְאֵרוּעִים שֶׁהִגִּיעוּ אֵלָיו.
Je známy príbeh o rabbim Ben Cionovi Fellerovi, z"l (1925–1989), rabínovi štvrte "Nachalat Bnej Moše" v Bnej Braku a autorovi knižnej série "Ben Cion" na Šas (Babylonský talmud) (Wikipedia, "Ben Cion Feller"). Rabbi Ben Cion mal vo zvyku písať svoje nové učenia Tóry na pozvánky na svadby a udalosti, ktoré mu prišli.
תַּלְמִיד אֶחָד נִגַּשׁ אֵלָיו וְאָמַר: "רַבִּי, אֲנִי אֶקְנֶה לְךָ מַחְבֶּרֶת. לָמָּה אַתָּה כּוֹתֵב עַל הַזְמָנוֹת?" הֵשִׁיב לוֹ הָרַב: "אֵינְךָ מֵבִין. כָּל כָּךְ הַרְבֵּה אֲנָשִׁים מַזְמִינִים אוֹתִי לַחֲתֻנּוֹת וּלְאֵרוּעִים, וּלְצַעֲרִי אֵין לִי זְמַן לְהַגִּיעַ. אֲבָל הַמְּעַט שֶׁבִּיכָלְתִּי לַעֲשׂוֹת הוּא לְהִשְׁתַּמֵּשׁ בַּהַזְמָנוֹת שֶׁהֵם טָרְחוּ לִשְׁלֹחַ לִי וְלִכְתֹּב עֲלֵיהֶן חִדּוּשֵׁי תּוֹרָה, כְּדֵי לְהַעֲלוֹת לָהֶם זְכוּת" (מסופר בתולדות חייו ובתיעודים שונים).
Jeden žiak k nemu pristúpil a povedal: "Rebbe, kúpim vám zošit. Prečo píšete na pozvánkach?" Rabín mu odpovedal: "Nerozumieš. Toľko ľudí ma pozýva na svadby a udalosti, a bohužiaľ nemám čas prísť. Ale to málo, čo môžem urobiť, je použiť pozvánky, ktoré sa namáhali poslať mi, a napísať na ne nové učenia Tóry, aby som im priniesol zásluhu" (rozpráva sa v jeho životopisoch a v rôznych svedectvách).
זוֹהִי דַּרְכּוֹ שֶׁל אָדָם שֶׁאֵינוֹ כְּפוּי טוֹבָה, הַחוֹשֵׁב תָּמִיד עַל הַזּוּלָת גַּם כַּאֲשֶׁר אֵינוֹ יָכוֹל לְהֵעָנוֹת לְבַקָּשָׁתוֹ. בְּנִגּוּד לְבַעַל הַגַּאֲוָה, שֶׁחוֹשֵׁב רַק עַל עַצְמוֹ, אָדָם כָּזֶה מַכִּיר בְּטוֹבָה וּבַמַּאֲמָץ שֶׁל הָאַחֵר וּמְשַׁלֵּם טוֹבָה תַּחַת טוֹבָה (ראה מסכת דרך ארץ זוטא, פרק ח').
Toto je cesta človeka, ktorý nie je nevďačný, ktorý vždy myslí na druhých, aj keď nemôže vyhovieť ich prosbe. Na rozdiel od človeka pyšného, ktorý myslí len na seba, takýto človek uznáva dobro a námahu druhého a spláca dobrotu za dobro (pozri traktát Derech Erec Zuta, 8. kapitola).
מ. ביאור הפסוק "לֵב חָכָם לִימִינוֹ וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ"
m) Výklad verša "Srdce múdreho je na jeho pravici, a srdce hlupáka na jeho ľavici"
בְּסֵפֶר קֹהֶלֶת (פֶּרֶק י', פָּסוּק ב') נֶאֱמַר: "לֵב חָכָם לִימִינוֹ וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ". לִכְאוֹרָה, הַלֵּב נִמְצָא בְּמֶרְכַּז הַגּוּף, וְאֵין לוֹ יָמִין וּשְׂמֹאל. הַמְּפָרְשִׁים נָתְנוּ כַּמָּה בֵּאוּרִים לִפְסֹק זֶה:
V knihe Kazateľ (10. kapitola, 2. verš) sa hovorí: "Srdce múdreho je na jeho pravici, a srdce hlupáka na jeho ľavici." Na prvý pohľad je srdce v strede tela a nemá pravú ani ľavú stranu. Komentátori uviedli niekoľko výkladov tohto verša:
רָשִׁ"י מְבָאֵר: "לֵב חָכָם לִיְמִינוֹ - חָכְמָתוֹ מְזֻמֶּנֶת לוֹ לְהַטּוֹתוֹ אֶל דֶּרֶךְ הַמְּיֻמֶּנֶת לְטוֹבָתוֹ; וְלֵב כְּסִיל - מִשֶּׁמְּאַיְּלוֹ לְעַקְּשׁוֹ מִן הַדֶּרֶךְ הַמְּיֻמֶּנֶת, שֶׁהִיא תִּפְאֶרֶת וְנוֹחָה לוֹ" (רש"י על קהלת י', ב').
Raši vysvetľuje: "Srdce múdreho je na jeho pravici, jeho múdrosť je mu pripravená nakloniť ho k osvedčenej ceste, pre jeho prospech; a srdce hlupáka, na jeho ľavici, aby ho odklonilo od osvedčenej cesty, ktorá by mu bola ozdobou a úžitkom" (Raši na Kazateľ 10:2).
© Text, preklad, výskum a spracovanie: Sami Bsoul, 2021. Všetky práva vyhradené.
רַשְׁבָּ"ם מְבָאֵר: "דִּמָּה לֵב חָכָם לָלֶכֶת בְּדֶרֶךְ יָמִין וְדִמָּה כְּסִיל לָלֶכֶת בְּדֶרֶךְ שְׂמֹאל; כְּשֵׁם שֶׁיַּד יָמִין חֲשׁוּבָה מִיַּד שְׂמֹאל, כָּךְ הִמְשִׁיל וְקוֹרֵא לַדֶּרֶךְ הַטּוֹבָה 'דֶּרֶךְ יָמִין' וְלַדֶּרֶךְ הָרָעָה 'דֶּרֶךְ שְׂמֹאל'" (רשב"ם על קהלת י', ב').
Rašbam vysvetľuje: "Prirovnal srdce múdreho k chodeniu po pravej ceste a srdce hlupáka k chodeniu po ľavej ceste; tak ako je pravá ruka dôležitejšia od ľavej, tak prirovnal a nazýva dobrú cestu ‚pravou cestou‘ a zlú cestu ‚ľavou cestou‘" (Rašbam na Kazateľ 10:2).
רַבִּי יוֹסֵף קרא מְבָאֵר: "מְזֻמָּן הוּא לוֹ לְהוֹרוֹת לוֹ דֶּרֶךְ שֶׁיֵּלֵךְ בָּהּ; שְׁמוּרָה לוֹ עִקַּר הַדָּבָר מָה יִהְיֶה בְּאַחֲרִיתוֹ. וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ - אֵינוֹ מְזֻמָּן לוֹ לְהוֹרוֹת לוֹ דֶּרֶךְ הַטּוֹב, כְּיַד שְׂמֹאל שֶׁאֵינָהּ מְזֻמֶּנֶת לָאָדָם לַעֲשׂוֹת מְלַאכְתּוֹ" (רבי יוסף קרא על קהלת י', ב').
Rabbi Jozef Kara vysvetľuje: "Je mu pripravené ukázať cestu, ktorou pôjde; ukazuje mu podstatu veci, aký bude jej koniec. A srdce hlupáka je na jeho ľavici, nie je mu pripravené ukázať cestu dobra, ako ľavá ruka, ktorá nie je človeku pripravená na vykonávanie práce" (Rabbi Jozef Kara na Kazateľ 10:2).
ראב"ע מְבָאֵר: "לֹא יֹאמַר עַל גּוּף הַלֵּב, כִּי בָּאֶמְצַע הוּא לַכֹּל, לֶחָכָם וְלַכְּסִיל... וְעִנְיָנוֹ, שֶׁשָּׁכַל הֶחָכָם עִמּוֹ, וּבִשְׁעַת הַצֹּרֶךְ יִמְצָאֶנּוּ מִיָּד בְּכָל עִנְיָנוֹ בִּמְהֵרָה, וְהָפַךְ זֶה הַכְּסִיל; כְּאִלּוּ לֵב חָכָם לִיְמִינוֹ. כִּי לַיָּמִין יוֹתֵר כֹּחַ מֵהַשְּׂמֹאל וְיוֹתֵר מְהִירוּת... וְאֵין אִישׁ אִטֵּר יַד יְמִינוֹ טָעֲנָה, כִּי הַמָּשָׁל הוּא עַל דֶּרֶךְ הַנִּמְצָא בְּרֹב בְּנֵי אָדָם" (ראב"ע על קהלת י', ב').
Ibn Ezra vysvetľuje: "Nehovorí sa o samotnom srdci, lebo je v strede u každého, u múdreho i u hlupáka... A zmysel je, že rozum múdreho je s ním a v čase potreby ho nájde okamžite v každej veci rýchlo, a opak je u hlupáka; akoby srdce múdreho bolo na jeho pravici. Lebo pravica má väčšiu silu ako ľavica a väčšiu rýchlosť... A niet námietky od človeka, ktorý je ľavák, lebo prirovnanie je podľa spôsobu, ktorý sa nachádza u väčšiny ľudí" (Ibn Ezra na Kazateľ 10:2).
רלב"ג מְבָאֵר: "לֵב הֶחָכָם בְּכָל מָה שֶׁיַּכְוִין אֵלָיו הוּא לְיָמֵינוּ, כִּי הוּא דּוֹרֵךְ אֶל הַדְּבָרִים שֶׁיַּכְוִין אֲלֵיהֶם בְּסָבוֹתֵיהֶם, וְלָזֶה יִתְיַשֵּׁר תָּמִיד נָכַח הַתַּכְלִית אֲשֶׁר יַכְוִין אֵלָיו. וְאוּלָם לֵב הַכְּסִיל הוּא לִשְׂמֹאלוֹ, כִּי הוּא, כְּשֶׁיַּכְוִין לדָבָר, יְקָרָה לוֹ לְסִכְלוּתוֹ שֶׁיִּדְרֹךְ אֵלָיו בְּסִבּוֹת המַטות וּמַרְחִיקוֹת אוֹתוֹ מִמֶּנּוּ" (רלב"ג על קהלת י', ב').
Radak (Rabbi David Kimchi) vysvetľuje: "Srdce múdreho je na jeho pravici, vo všetkom, na čo zameriava, je na jeho pravici, lebo kráča k veciam, na ktoré zameriava, prostredníctvom ich príčin, a preto sa vždy priamo uberá k cieľu, na ktorý zameriava. Ale srdce hlupáka je na jeho ľavici, lebo keď zameriava na niečo, prihodí sa mu pre jeho hlúposť, že k tomu kráča prostredníctvom príčin, ktoré ho odkláňajú a vzdiaľujú od toho" (Radak na Kazateľ 10:2).
תּוֹרָה תְּמִימָה (קֹהֶלֶת י', ב') מֵבִיא מִדְרְשֵׁי חָזָ"ל נוֹסָפִים: "לֵב חָכָם לִיְמִינוֹ - זֶה יַעֲקֹב, שֶׁנֶּאֱמַר (בראשית כ"ט, ל"ה) וַיִּשְׂנָא לֵאָה...; וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ - זֶה עֵשָׂו הָרָשָׁע". וּבְמָקוֹם אַחֵר: "שְׁתֵּי כְּלָיוֹת יֵשׁ בָּאָדָם, אַחַת יוֹעַצְתּוֹ לְטוֹבָה וְאַחַת לְרָעָה, וּמִסְתַּבְּרָא דְּטוֹבָה לִימִינוֹ וְרָעָה לִשְׂמֹאלוֹ" (תלמוד בבלי, מסכת ברכות ס"א ע"א).
Tóra temima (Kazateľ 10:2) prináša ďalšie midráše mudrcov: "Srdce múdreho je na jeho pravici, to je Jakub, ako sa hovorí (Genesis 29:35): ‚A znenávidel Leu...‘; a srdce hlupáka na jeho ľavici, to je Ezau, bezbožník." A na inom mieste: "Dve obličky má človek, jedna mu radí na dobro a jedna na zlo, a rozumie sa, že dobrá je na pravici a zlá na ľavici" (Babylonský talmud, traktát Berachot 61a).
נ. פֵּרוּשׁ בְּדֶרֶךְ רֶמֶז עַל פִּי אוֹתִיּוֹת
n) Výklad formou náznaku (remez) podľa písmen
יֵשׁ הַמְּפָרְשִׁים בְּדֶרֶךְ רֶמֶז עַל פִּי אוֹתִיּוֹת הַשָּׂפָה הָעִבְרִית. לְשׁוֹן הַקֹּדֶשׁ נִכְתֶּבֶת מִיָּמִין לִשְׂמֹאל. כַּאֲשֶׁר מִסְתַּכְּלִים עַל הָאוֹתִיּוֹת שֶׁמִּיָּמִין וּמִשְּׂמֹאל לְאוֹתִיּוֹת הַשֹּׁרֶשׁ שֶׁל הַמִּלָּה "לֵב", מִתְגַּלֶּה רַעְיוֹן עָמֹק:
Niektorí vykladajú formou náznaku podľa písmen hebrejského jazyka. Svätý jazyk sa píše sprava doľava. Keď sa pozrieme na písmená, ktoré sú napravo a naľavo od koreňových písmen slova "lev" (srdce), odhalí sa hlboká myšlienka:
לֵב חָכָם לִימִינוֹ: מָה נִמְצָא לִימִין הָאוֹת ל'? הָאוֹת כ'. מָה נִמְצָא לִימִין הָאוֹת ב'? הָאוֹת א'. יַחַד יוֹצְרוֹת הָאוֹתִיּוֹת אֶת הַמִּלָּה "אַךְ". בַּתּוֹרָה, הַמִּלָּה "אַךְ" בָּאָה לְמַעֵט וּלְצַמְצֵם (ראה רשׁ"י על ויקרא א', י"ד; תּלמוד בבלי, מסכת קדושין ל"ב ע"ב). הֶחָכָם תָּמִיד מַבִּיט לַיָּמִין, כְּלוֹמַר מְמַעֵט וּמְצַמְצֵם אֶת עַצְמוֹ, רוֹאֶה מָה בּוֹרֵא עוֹלָם נוֹתֵן לוֹ וְאוֹמֵר: "אַךְ, זֶה כָּל מָה שֶׁמַּגִּיעַ לִי? הֲלֹא חַסְדֵי ה' שֶׁלֹּא נִגְמְרוּ!" הוּא מְיַחֵס הַכֹּל לַבּוֹרֵא וְאֵינוֹ תּוֹפֵס לְעַצְמוֹ גְּדֻלָּה.
Srdce múdreho je na jeho pravici: Čo sa nachádza napravo od písmena lamed (ל)? Písmeno kaf (כ). Čo sa nachádza napravo od písmena bet (ב)? Písmeno alef (א). Spolu vytvárajú tieto písmená slovo "ach" (אַךְ). V Tóre slovo "ach" znamená obmedzenie a zmenšenie (pozri Raši na Levitikus 1:14; Babylonský talmud, traktát Kiddušin 32b). Múdry sa vždy pozerá doprava, to znamená, že sa obmedzuje a zmenšuje, vidí, čo mu Stvoriteľ dáva, a hovorí: "Ach (len toto), toto všetko mi patrí? Či nie sú Božie milosrdenstvá, ktoré nekončia!" Všetko pripisuje Stvoriteľovi a neprisvojuje si veľkosť.
וְלֵב כְּסִיל לִשְׂמֹאלוֹ: מָה נִמְצָא לַשְּׂמֹאל הָאוֹת ל'? הָאוֹת מ'. מָה נִמְצָא לַשְּׂמֹאל הָאוֹת ב'? הָאוֹת ג'. יַחַד יוֹצְרוֹת הָאוֹתִיּוֹת אֶת הַמִּלָּה "גַּם". הַכְּסִיל תָּמִיד מַבִּיט לַשְּׂמֹאל וְאוֹמֵר: "גַּם, זֶה כָּל מָה שֶׁנָּתַתָּ לִי? אֲנִי רוֹצֶה גַּם וְגַם!" לְעוֹלָם אֵינוֹ מִסְתַּפֵּק בְּמָה שֶׁיֵּשׁ לוֹ, וְתָמִיד תּוֹבֵעַ עוֹד וָעוֹד (על פי דרשות וספרי מוסר).
A srdce hlupáka na jeho ľavici: Čo sa nachádza naľavo od písmena lamed (ל)? Písmeno mem (מ). Čo sa nachádza naľavo od písmena bet (ב)? Písmeno gimel (ג). Spolu vytvárajú tieto písmená slovo "gam" (גַּם). Hlupák sa vždy pozerá doľava a hovorí: "Gam (aj), toto všetko si mi dal? Chcem aj toto, aj tamto!" Nikdy sa neuspokojí s tým, čo má, a vždy žiada viac a viac (podľa kázní a kníh o múdrosti/musar).
זֶהוּ הַהֶבְדֵּל בֵּין הֶחָכָם לַכְּסִיל: הֶחָכָם מַכִּיר בְּכָךְ שֶׁכָּל מָה שֶׁיֵּשׁ לוֹ הוּא מַתְּנַת חִנָּם מֵאֵת הַבּוֹרֵא, וְהוּא מוֹדֶה עַל הַמְּעַט כְּאִלּוּ הָיָה הַרְבֵּה. הַכְּסִיל, לְעֻמַּת זֹאת, חוֹשֵׁב שֶׁמַּגִּיעַ לוֹ הַכֹּל, וּלְעוֹלָם אֵינוֹ שָׂבֵעַ וְאֵינוֹ מַכִּיר בְּטוֹבָה.
Toto je rozdiel medzi múdrym a hlupákom: Múdry uznáva, že všetko, čo má, je bezplatným darom od Stvoriteľa, a ďakuje za málo, ako keby to bolo veľa. Hlupák si naopak myslí, že mu patrí všetko, a nikdy nie je nasýtený a nikdy neuznáva dobro (nie je vďačný).
אָנוּ לְמֵדִים כִּי יְסוֹדָהּ שֶׁל עֲבוֹדַת ה' הוּא בְּהַכָּרַת הַטּוֹב וּבְמִדַּת הָעֲנָוָה. הָאָדָם צָרִיךְ לְהַכִּיר כִּי כָּל מַה שֶׁיֵּשׁ לוֹ, חַיִּים, פַּרְנָסָה, מִשְׁפָּחָה, חָכְמָה, הַכֹּל נִתַּן לוֹ מֵאֵת בּוֹרֵא הָעוֹלָם בְּחֶסֶד וּבָרַחֲמִים, לֹא בִּזְכוּתוֹ שֶׁלּוֹ. הַכָּרָה זוֹ מְבִיאָה אוֹתוֹ לִידֵי עֲנָוָה אֲמִתִּית, הַמְּאַפְשֶׁרֶת לוֹ לְקַבֵּל אֶת הַתּוֹרָה וּלְהִתְקָרֵב אֶל בּוֹרְאוֹ.
Učíme sa, že základom služby Bohu je poznanie dobra (vďačnosť) a vlastnosť pokory. Človek si musí uvedomiť, že všetko, čo má, život, obživu, rodinu, múdrosť, to všetko mu bolo dané od Stvoriteľa sveta v milosti a milosrdenstve, nie pre jeho vlastné zásluhy. Toto poznanie ho privádza k pravej pokore, ktorá mu umožňuje prijať Tóru a priblížiť sa k svojmu Stvoriteľovi.
כְּפִי שֶׁרָאִינוּ בְּדִבְרֵי המהר"ל, לְלֹא עֲנָוָה אִי אֶפְשָׁר לְהַגִּיעַ אֶל הַתּוֹרָה. וּכְפִי שֶׁלָּמַדְנוּ מִמַּעֲשֵׂה רַבִּי בֶּן צִיּוֹן פְּלַמְן, הַכָּרַת הַטּוֹב אֵינָהּ רַק בְּיַחַס לַבּוֹרֵא אֶלָּא גַּם בְּיַחַס לַבְּרִיּוֹת. וּכְפִי שֶׁרָאִינוּ בְּפֵרוּשׁ הַפָּסוּק בְּקֹהֶלֶת, הֶחָכָם מְמַעֵט אֶת עַצְמוֹ וְהַכְּסִיל מַרְבֶּה תַּאֲווֹתָיו.
Ako sme videli v slovách Maharala, bez pokory nemožno dospieť k Tóre. A ako sme sa naučili z príbehu rabiho Ben Ciona Fellera, poznanie dobra (vďačnosť) nie je len vo vzťahu k Stvoriteľovi, ale aj vo vzťahu k stvoreniam (ľuďom). A ako sme videli vo výklade verša v Kazateľovi, múdry zmenšuje sám seba a hlupák rozmnožuje svoje túžby.
זוֹ דַּרְכָּהּ שֶׁל תּוֹרָה: לֶחֶם עֹנִי, שְׂמָמִית עַצְמוֹ עָלֶיהָ, וְשָׁפָל בֶּרֶךְ. וְזוֹ דַּרְכּוֹ שֶׁל עַם יִשְׂרָאֵל בְּחַג הַמַּצּוֹת: אוֹכְלִים מַצָּה, לֶחֶם עֹנִי, לִזְכֹּר מֵאַיִן בָּאנוּ וּלְהֵיכָן הִגַּעְנוּ, וּלְהוֹדוֹת וּלְשֶׁבַח לַבּוֹרֵא עַל כָּל הַטּוֹב אֲשֶׁר גָּמַלְנוּ.
Toto je cesta Tóry: chudobný chlieb, pri ktorom sa človek pre ňu usmrcuje a je ponížený. A toto je cesta národa Izraela na sviatok nekvasených chlebov: jeme matzu, chudobný chlieb, aby sme si pripomenuli, odkiaľ sme prišli a kam sme sa dostali, a aby sme vzdávali vďaku a chválu Stvoriteľovi za všetko dobro, ktorým nás zahrnul.
א. מקורות ראשיים - ספרות חז"ל
אבודרהם - אבודרהם השלם, שער ג' - ברכת המצוות
בראשית רבה - פרשיות שונות
הגדה של פסח - נוסח מסורתי
זוהר הקדוש - פרשת בלק (עניין רבי שמעון בר יוחאי ואדם הראשון)
טור - אורח חיים, סימן תלב
מסכת דרך ארץ זוטא - פרק ח'
משנה - מסכת אבות, פרק ב' משנה ב'; פרק ד' משנה ה'
משנה - מסכת פסחים, פרק י' משנה ד'; משנה ה'
משנת רבי אליעזר (פרקי דרבי אליעזר) - פרשה ז'
ספרי דברים - פרשת ראה (פרשה ל"ג)
תוספתא - פסחים (פרק י')
תלמוד בבלי - מסכת ברכות י"ז ע"א; ס"א ע"א; ס"ג ע"ב
תלמוד בבלי - מסכת מגילה כ"ט ע"א
תלמוד בבלי - מסכת נדרים ס"ב ע"א
תלמוד בבלי - מסכת פסחים קט"ז ע"א
תנא דבי אליהו רבה - פרק כ"ה
ב. ראשונים ואחרונים - פרשנות והלכה
בעל הטורים - על התורה, בראשית כ"ח, י"ב; שמות י"ז, ט"ז
ברטנורא - פירוש על מסכת אבות, פרק ד' משנה ה'
הרא"ש - פסחים, פרק א' סימן י'
חת"ם סופר - תורת משה, פרשת בא
יטב לב - פרשת ויצא
מהר"ל מפראג - גבורות ה', פרק ס"א
מהר"ל מפראג - נתיבות עולם, נתיב הענווה, פרק א'
נועם אלימלך - פרשת ויצא
ספר רדל ישרה - פרשת בראשית
עין יעקב - על מסכת ברכות
פירוש הרמב"ם - למשנה, מסכת אבות
ציוני - פירוש על התורה
רד"ק - פירוש על קהלת
רש"י - פירוש על התורה: בראשית, שמות, ויקרא, דברים
רש"י - פירוש על קהלת י', ב'
רש"י - פירוש על יהושע כ"ד, ב'
רשב"ם - פירוש על קהלת י', ב'
ראב"ע - פירוש על קהלת י', ב'
רלב"ג - פירוש על קהלת י', ב'
רבי יוסף קרא - פירוש על קהלת י', ב'
רבנו יונה - פירוש על מסכת אבות, פרק ד' משנה ה'
שער הגלגולים - הקדמה כ"ג
תורה תמימה - על קהלת, פרק י' פסוק ב'
ג. ספרי חסידות וקבלה
ליקוטי תורה (אדמו"ר הזקן) - מאמרי פסח
ספר המאמרים (אדמו"ר הזקן) - מאמרי חג הפסח
תורה אור (אדמו"ר הזקן) - פרשת בא
חידושי הרי"ם - על הגדה של פסח
ד. מקורות מודרניים - אנציקלופדיות וכתבי עת
Aish.com - "Maggid - Bread of Affliction", 2012
Aish.com - "Matzah: Bread of Freedom and Slavery", 2016
Aish.com - "To Be Humble Is To Be Selfless"
Chabad.org - "Humility" (various articles)
Chabad.org - "What is Humility?"
Detroit Jewish News - "Matzah Malaise: The 11th Plague of Passover", 1997
Jewish Action (OU) - Rabbi Shlomo Riskin, "Pesach: From Arrogance to Humility"
Jewish Encyclopedia - "Derek Eretz Zuta", 1906
Jewish Encyclopedia - "Humility", 1906
Office of the Chief Rabbi of South Africa – "Vayeitzei, What does Jacob's ladder represent?", 2020
Ohr Somayach - "Favorite Haggadah Insights" - "Pesach" and "Pesach II"
Sol Roth - "Towards a Definition of Humility", Tradition Journal, 1973
Temple Isaiah - "Parshat Vayetzei", 2023
Texas Jewish Post – "Hospitality, it's not just for holidays", 2011
TorahWeb.org - Rabbi Mayer Twersky, "The Pesach Seder: Matzah, Marror, & Hallel"
ה. מקורות ביוגרפיים והיסטוריים
ויקיפדיה - "אלעזר מנחם מן שך"
ויקיפדיה - "בן ציון פלמן"
ויקיפדיה - "פסח"
ויקיפדיה - "חג המצות"
ו. מקורות תנ"כיים (פסוקים)
בראשית - כ"ח, י"ב (סולם יעקב); כ"ט, ל"ה
שמות - י"ב, ל"ט; י"ט, י"ז; כ"ג, ט"ו
ויקרא - כ"ג, ו'; א', י"ד
במדבר - י"ב, ג'
דברים - ח', י"ב-י"ד; ט"ז, ט"ז; כ"ט, כ"ה
יהושע - כ"ד, ב'
ישעיהו - ס"ו, ב'
קהלת - י', ב'
© Text, preklad, výskum a spracovanie: Sami Bsoul, 2021. Všetky práva vyhradené.